Διάλεκτοι που Χάνονται: Τα Αρβανίτικα Μέσα από τα Μάτια της Λαμπρινής

Λίγο καιρό πριν, μια δημοσίευση στα κοινωνικά δίκτυα τράβηξε την προσοχή μου. Αναφερόταν σε ένα ντοκιμαντέρ που έκανε μια νεαρή μαθήτρια, η Λαμπρινή Παπαχριστοδούλου, με θέμα μια γλώσσα που χάνεται, τα Αρβανίτικα. Αρχικά κέντρισε το ενδιαφέρον μου το γεγονός ότι μια μαθήτρια λυκείου έφτιαξε ένα ντοκιμαντέρ, οπότε το έψαξα λίγο παραπάνω, είδα το ντοκιμαντέρ και διάβασα την ιστοσελίδα που έφτιαξε η Λαμπρινή. Ήθελα να μάθω περισσότερα για το πώς πρέκυψε το ενδιαφέρον της για ένα τέτοιο θέμα. Ψάχνοντας λοιπόν διάβασα τα λόγια της:

“Η γλώσσα είναι ο πυρήνας του πολιτισμού. Όταν χάνουμε τη γλώσσα μας, χάνουμε ένα μέρος του πολιτιστικού μας πλούτου. Τραγούδια, παραμύθια, ποιήματα και έθιμα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη γλώσσα κι όταν αυτή εξαφανίζεται, αυτά ξεθωριάζουν. Είναι σαν να σβήνουμε ένα κεφάλαιο από ένα βιβλίο που δεν θα ξαναγραφτεί.”

Με αυτά τα λόγια της Λαμπρινής να αντηχούν στο μυαλό μου, αποφάσισα να επικοινωνήσω μαζί της και να της ζητήσω να μοιραστεί μαζί μας την ιστορία της.

Η Λαμπρινή και το ντοκιμαντέρ της

—Μπορείς να μας πεις λίγα λόγια για εσένα;

Είμαι μαθήτρια της Γ’ Λυκείου και κατοικώ στην Αθήνα. Ο μπαμπάς μου είναι Ελληνοαμερικανός και η μαμά μου από τις Λίμνες Αργολίδας, ένα χωρίο στο οποίο μιλούνται τα αρβανίτικα. Ακολουθώ τις ανθρωπιστικές επιστήμες και έχω ασχοληθεί αρκετά χρόνια με το θέατρο και τη λογοτεχνία.

—Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σου για τα Αρβανίτικα και τι σε ενέπνευσε να δημιουργήσεις το ντοκιμαντέρ;

Το ενδιαφέρον μου για την γλώσσα ξύπνησε στα τελευταία χρόνια της ζωής μου, όταν συνειδητοποίησα ότι το να ακούγεται μία άλλη γλώσσα πέρα από τα ελληνικά στο χωρίο της μαμάς μου δεν είναι μια συνηθισμένη εμπειρία. Κανένας δεν μου μίλησε ποτέ γι’ αυτό. Ούτε ο παππούς ούτε η γιαγιά μου μου απηύθυναν το λόγο στα αρβανίτικα. Ωστόσο, οι συνομιλίες μεταξύ τους στη γλώσσα αυτή ήταν απόλυτα φυσιολογικές. Κατά κάποιο τρόπο όμως εκλάμβανα πως δεν ήθελαν να τους καταλαβαίνω, σαν να ήταν κάτι μυστικό ή απαγορευμένο. Σε μικρότερη ηλικία θυμάμαι πως ρώτησα τη μητέρα μου αλλά με αποθάρρυνε από το «να το ψάξω». Μεγαλώνοντας η απορία έγινε σπίθα προς εξερεύνηση και το ντοκιμαντέρ ξεπήδησε ως ιδέα, ως ευκαιρία για την αποτύπωση προφορικών συζητήσεων και τραγουδιών στη γλώσσα, εφόσον δεν είναι γραπτή. Να βιντεοσκοπήσω διαλόγους και τραγούδια από «πρώτο χέρι» πριν χαθούν για πάντα καθώς οι Αρβανίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία της Ελλάδας. Ήταν επίσης η ευκαιρία να ευαισθητοποιήσω άτομα στην περεταίρω μελέτη των αρβανίτικων και της ιστορίας των αρβανιτών. Αποτελεί ένα δείγμα βέβαια του πλούσιου υλικού που έχω συλλέξει και σκοπεύω να αναπτύξω.

—Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του ντοκιμαντέρ; Υπήρξε κάτι που σε δυσκόλεψε ιδιαίτερα;

Η αλήθεια είναι ότι με δυσκόλεψε η μνήμη των γηραιότερων ανθρώπων καθώς μετά την αρχική μας συζήτηση αδυνατούσαν να θυμηθούν όσα είπαμε και να συνεχίσουν την σκέψη τους. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι είχα ηχογραφήσει τη γιαγιά μου να τραγουδάει ένα αρβανίτικο τραγούδι. Αργότερα, στην Αθήνα, συνειδητοποίησα ότι λόγω τεχνικού προβλήματος θα χρειαζόταν να επαναληφθεί η διαδικασία. Όταν επέστρεψα στο χωριό η γιαγιά μου δεν θυμόταν ότι είχε συμβεί η αρχική ηχογράφηση, πόσο μάλλον πoιο τραγούδι τραγούδησε!

—Ποια ήταν η αντίδραση των ανθρώπων που συμμετείχαν στο ντοκιμαντέρ; Πώς ένιωσαν όταν είδαν το έργο σου;

Δεν ήταν καθόλου δύσκολο να τους πλησιάσω. Μια μικρή βόλτα μέχρι τη πλατεία του χωριού και μια απάντηση στην ερώτηση «τι νους είσαι εσύ;» ήταν αρκετή για να αρχίσω να μιλάω με τους παππούδες και τις γιαγιάδες για τις εμπειρίες τους ως αρβανίτες. Μοιράστηκαν πολλές προσωπικές και συγκινητικές ιστορίες μαζί μου και τους ευχαριστώ πολύ για αυτό. Τη θέληση να προσφέρουν την είχαν και πολλοί μικροί. Πολλοί θεωρούν ότι η νέα γενιά δεν ενδιαφέρεται για τη Αρβανίτικη γλώσσα επειδή επικρατούσε σε ένα συντριπτικά μικρότερο κομμάτι της ζωής τους σε σύγκριση με τους γονείς και παππούδες τους. Στη πραγματικότητα όμως, χάρη στη μειωμένη επαφή με τη γλώσσα, η ντροπή για τα Αρβανίτικα δεν υπάρχει στα νέα παιδιά. Το μόνο που έχει απομείνει είναι μεγάλο ενδιαφέρον.

—Πώς ένιωσαν όταν είδαν το έργο σου;

Οι αντιδράσεις ήταν μόνο θετικές. Ένιωσαν συγκίνηση και περηφάνεια. Τους άρεσε η ιδέα πως τα παιδιά, πόσο μάλλον ένα παιδί που δεν ζει στο χωριό, θέλησε να εμβαθύνει και να αναδείξει κάτι «δικό τους», μοναδικό που τους ξεχωρίζει.

—Ποιο ήταν το πιο σημαντικό πράγμα που έμαθες μέσα από τη διαδικασία δημιουργίας του ντοκιμαντέρ;

Η  δημιουργία του ντοκιμαντέρ ήταν για μένα εξαιρετική εμπειρία. Συνειδητοποίησα πως πράγματι το ταξίδι έχει μεγαλύτερη αξία από τον προορισμό. Γνώρισα πολλούς ανθρώπους και από τον καθένα χωριστά πήρα κάτι. Μοιράστηκαν μαζί μου ιστορίες, τραγούδια, έθιμα, ακόμη και αφηγήσεις παραμυθιών στα αρβανίτικα. Επίσης εξασκήθηκε πολύ η υπομονή μου, μια αρετή που χάνεται μέσα στη βαβούρα και στους γρήγορους ρυθμούς ζωής της πόλης. Όταν συνεργάζεσαι με ηλικιωμένους, ειδικά με αυτούς που ζουν στην εξοχή, μαθαίνεις να ακολουθείς τους ρυθμούς τους. Ίσως δεν είναι αυτοί που πρέπει να ταχύνουν αλλά εμείς που πρέπει να συμφιλιωθούμε με το χρόνο.

—Με τι θέλεις να ασχοληθείς στο μέλλον; Ποια τα όνειρά σου; Τι σπουδές / καριέρα σκέφτεσαι να ακολουθήσεις;

Θα ήθελα να σπουδάσω Ανθρωπολογία στις ΗΠΑ και να ασχοληθώ με της διαφορετικές κουλτούρες και πολιτισμούς. Η Πολιτισμική και γλωσσική ανθρωπολογία είναι το επίκεντρο των στόχων μου.

—Ποιο μήνυμα θέλεις να περάσεις στους συνομήλικούς σου μέσα από το ντοκιμαντέρ σου; Τι πιστεύεις ότι μπορεί να μάθουν από την ιστορία των Αρβανίτικων;

Θα ήθελα να μεταφέρω στους συνομήλικούς μου πως η ενασχόληση με θέματα που τους αρέσουν μπορεί να τους οδηγήσει σε μονοπάτια εξερεύνησης και δημιουργικότητας. Να μη διστάζουν να ασχολούνται με διαφορετικά πράγματα, θα ανοίξουν οι ορίζοντές τους και θα αναπτύξουν την προσωπικότητά τους. Θα ήθελα να μάθουν πως οι Αρβανίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού κράτους και δεν πρέπει να φέρουν το στίγμα μιας μειονότητας.

Τα Αρβανίτικα

—Μπορείς να εξηγήσεις εν συντομία τι είναι τα Αρβανίτικα και πώς εξελίχθηκαν μέσα στους αιώνες;

Τα αρβανίτικα είναι μια προφορική, χωρίς γραπτό αλφάβητο, διακριτή τοσκική διάλεκτος της αλβανικής γλώσσας. Στα τέλη του 12ου αιώνα έως στις αρχές του 13^ου οι Αρβανίτες μετακινήθηκαν από την Β. Ήπειρο προς την Στερεά Ελλάδα, το Μωριά και ορισμένα νησιά. Εκεί ίδρυσαν αυτόνομες κοινότητες και λόγω απομόνωσης διατήρησαν τη γλώσσα τους χωρίς ιδιαίτερη εξέλιξη έως και σήμερα. Αυτό ήταν αιτία για την καλή διατήρηση των ηθών και των εθίμων τους.

—Γιατί θεωρούνται τα Αρβανίτικα διάλεκτος υπό εξαφάνιση και ποιοι είναι οι κύριοι λόγοι για την παρακμή τους;

Τα αρβανίτικα είναι διάλεκτος υπό εξαφάνιση καθώς η γλώσσα είναι μόνο προφορική και «αργοσβήνει». Είναι άγραφη και μόνο ακουστικά μπορεί να τη μάθει κάποιος. Τη μιλούσαν οι παλαιότερες γενιές αλλά δεν τη δίδαξαν στους νεότερους, με αποτέλεσμα να χάνεται μια ολόκληρη παράδοση και πολιτιστικός πλούτος που συνοδεύει τη γλώσσα. Έπειτα από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τα μέλη των αρβανίτικων χωριών άρχισαν να συναναστρέφονται πιο πολύ με τον «έξω κόσμο» και για πρώτη φορά παντρεύονταν μη αρβανίτες. Αργότερα, όταν Αθηναίοι καθηγητές άρχισαν να διδάσκουν στο σχολείο του χωριού, απαγορεύτηκε η χρίση τους επειδή «εμπόδιζαν» την εκμάθηση των ελληνικών και την ελληνική παιδεία. Βέβαια είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι οι καθηγητές δεν γνώριζαν αρβανίτικα και συχνά δυσκολεύονταν στη επικοινωνία με τους μαθητές. Περισσότερες πληροφορίες αναφέρονται στο ντοκιμαντέρ.

—Ποιες είναι οι προκλήσεις διατήρησης των Αρβανίτικων όπως τις συνάντησες κατά τη διάρκεια της έρευνάς σου για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ;

Θεωρώ ιδιαίτερη πρόκληση για τη διατήρηση των αρβανίτικων είναι το ότι οι άνθρωποι που έχουν τα αρβανίτικα ως μητρική τους γλώσσα σιγά σιγά χάνονται και μαζί ο πολιτιστικός τους πλούτος που συνδέεται με τις προσωπικές εμπειρίες τους αλλά και με τη γλώσσα τους. Ένα ολόκληρο μορφωτικό κεφάλαιο, ένα βιβλίο που δε θα ξαναγραφτεί εξαφανίζεται με τρομαχτικά ραγδαίο ρυθμό. Έχει χαθεί πολύς πολύτιμος χρόνος και μαζί του τραγούδια και ιστορίες που πλέον κανείς δεν θυμάται για να επαναφέρει. Θα είναι δύσκολο να κινητοποιήσουμε το ενδιαφέρον της επόμενης γενιάς, να μαζέψουμε πληροφορίες και να αρχίσουμε προσπάθειες εκμάθησης των αρβανίτικων στα επόμενα 10 χρόνια. Παραδοσιακά τραγούδια, φαγητά και χοροί γεμάτοι συναίσθημα για γάμους, κηδείες και γλέντια χάνονται.

—Πώς νιώθουν οι ομιλητές των Αρβανίτικων για την παρακμή της γλώσσας; Υπάρχει κάποια ελπίδα ότι θα καταφέρουν να διατηρήσουν αυτή τη διάλεκτο;

Οι τελευταίοι ομιλητές είναι υπερήφανοι γι’ αυτό που οι ίδιοι έζησαν. Σαφέστατα και λυπούνται για την παρακμή της γλώσσας και όταν συναντούν νέους που ενδιαφέρονται να μάθουν είναι πάντα διαθέσιμοι. Είναι σαφώς πολύ δύσκολο να διατηρηθεί, ωστόσο υπάρχουν ακτίνες φωτός που δίνουν ελπίδες, καθώς πολλοί καλλιεργημένοι άνθρωποι μελετούν τη γλώσσα και προσπαθούν με κάθε τρόπο να διασώσουν όσα περισσότερα πολιτιστικά στοιχεία μπορούν.

—Πώς πιστεύεις ότι τα ντοκιμαντέρ και η ενασχόληση μέσων μαζικής ενημέρωσης μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση των απειλούμενων γλωσσών και διαλέκτων όπως τα Αρβανίτικα;

Πιστεύω ακράδαντα πως τα ντοκιμαντέρ,  δημοσιεύσεις μελετών στα ΜΜΕ και η διάδοση με κάθε τρόπο συμβάλλουν στην διατήρηση των απειλούμενων διαλέκτων. Τα ντοκιμαντέρ είναι «ζωντανά» και τραβούν το ενδιαφέρον, αλλά τα ΜΜΕ είναι αυτά που μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στο να ανακαλύψει τα ντοκιμαντέρ ή άλλες παρόμοιες δράσεις.

—Ποιο αντίκτυπο ελπίζεις να έχει το ντοκιμαντέρ σου στη νεότερη γενιά και στο μέλλον των Αρβανίτικων;

Θα ήμουν ευγνώμων αν έστω και ένας νέος άνθρωπος προβληματιστεί με το ντοκιμαντέρ και κατανοήσει τα οφέλη της διαφορετικότητας και της μοναδικότητας των Αρβανίτικων και των απειλούμενων γλωσσών γενικότερα.

Αρβανίτικα: Το Μέλλον

—Πώς βλέπεις το μέλλον των Αρβανίτικων; Υπάρχουν κάποιες εν εξελίξει προσπάθειες για την αναβίωση ή προστασία της διαλέκτου;

Προσπάθειες για την αναβίωση και την προστασία της διαλέκτου υπάρχουν κυρίως μέσα από την παράδοση, από τα έθιμα, τους χορούς και τα τραγούδια. Ο πολιτιστικός σύλλογος του χωριού, η τοπική κοινότητα, με μεγάλη επιτυχία διοργανώνει δράσεις για την ανάδειξη της γλώσσας και των Αρβανιτών. Επίσης δεν είναι λίγοι αυτοί που μαθαίνουν τη γλώσσα στα παιδιά τους μέσα από τα τραγούδια. Ως επόμενο βήμα θα βοηθούσε η έκδοση ενός Αρβανίτικου-ελληνικού λεξικού και η εγκατάσταση μαθήματος της γλώσσας. Αυτό θα έδινε την ελπίδα σε νέες οικογένειες αρβανιτών να μεγαλώσουν παιδιά ευφραδής στα αρβανίτικα.

—Πώς πιστεύεις ότι μπορούμε να ενθαρρύνουμε τις νεότερες γενιές να ασχοληθούν με τη γλώσσα των προγόνων τους και να τη μάθουν, ειδικά αυτές που κινδυνεύουν να εξαφανιστούν;

Μπορούμε να ενθαρρύνουμε τις νεότερες γενιές μέσα από τις πολιτιστικές δράσεις που ανέφερα. Η γλωσσική ποικιλομορφία πλουτίζει τις κοινότητες στις οποίες ζούμε. Δείχνοντας έναν δρόμο με κοινωνικότητα, διαφορετικότητα και σεβασμού στην ιδιαιτερότητα. Θα συνιστούσα επίσης να μελετήσουν τις προτεινόμενες λίστες που έχω στον οδηγό σπουδών στον ιστοσελίδα του ντοκιμαντέρ https://arvanitika.eu

Πολύγλωσσες Οικογένειες

—Με βάση την έρευνα που έκανες, ποια συμβουλή θα έδινες σε πολύγλωσσες οικογένειες που προσπαθούν να διατηρήσουν και να μεταδώσουν τη γλώσσα τους, ενώ ζουν στο εξωτερικό;

Να επιμένουν με κάθε τρόπο να διατηρήσουν τη διαφορετικότητά τους, να είναι περήφανοι για τις ρίζες τους και να προσπαθούν να μεταδώσουν τη γλώσσα τους στις νεότερες γενιές παράλληλα με τη γλώσσα της χώρας που ζουν. Η γλώσσα της χώρας που τους φιλοξενεί σίγουρα θα μεταδοθεί ενώ η δική τους θα μεταφερθεί μόνο εάν την μιλούν. Είναι πολύ βοηθητικό να κρατήσουν επαφή με υλικό στη γλώσσα τους και να το μεταφέρουν στα παιδιά τους. Μεταγλωττισμένες ταινίες, βιβλία, επιτραπέζια και άλλα διευκολύνουν σε τεράστιο βαθμό την εκμάθηση μιας γλώσσας μειονότητας.

—Ποιο ρόλο πιστεύεις ότι παίζουν οι κοινότητες και οι τοπικές πρωτοβουλίες στη διατήρηση των γλωσσών;

Οι κοινότητες και οι τοπικές πρωτοβουλίες παίζουν πρωταρχικό ρόλο στη διατήρηση των γλωσσών καθώς από εκεί ξεκινά η γνώση και μεταδίδεται παραπέρα.

Επίλογος

Η Λαμπρινή λοιπόν. Μια τόσο λαμπερή Λαμπρινή, που ακόμα κι από μακριά -εγώ στη Δανία και αυτή στην Ελλάδα- με τύφλωσε το φως της. Ευχαριστώ Λαμπρινή. Ευχαριστώ που καταπιάστηκες με κάτι που σου φάνηκε ενδιαφέρον και που μοιράστηκες την εμπειρία σου και τις σκέψεις σου μαζί μας.

Η γλώσσα που μιλάμε στο σπίτι μας είναι ο θησαυρός μας. Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να ντρέπεται για αυτόν το θησαυρό.

Δείτε το ντοκιμαντέρ εδώ:

Περισσότερες πληροφορίες για τη Λαμπρινή, το ντοκιμαντέρ της και τις Λίμνες Αργολίδας εδώ:

Αρβανίτικα Στις Λίμνες

Μορφωτικός Σύλλογος Λιμνών 

Αγάπη και χρυσόσκονη,

Χρύσα Οικονομίδου