Τα τελευταία χρόνια, η ελληνόγλωσση εκπαίδευση στη διασπορά αλλάζει. Αλλάζουν οι οικογένειες, αλλάζει η σχέση των παιδιών με τις γλώσσες τους, αλλάζουν οι ανάγκες των σχολείων και των εκπαιδευτικών.
Και κυρίως, αλλάζουν τα παιδιά μας: μεγαλώνουν σε πολυγλωσσικά σπίτια, σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, σε σχολικές τάξεις που μοιάζουν με μικρούς κόσμους.
Τι χρειάζονται πραγματικά οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί της διασποράς;
Ως Παιδόκηπος, αναγνωρίζουμε ότι η ανάπτυξη αποτελεσματικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων για παιδιά της διασποράς απαιτεί συστηματική τεκμηρίωση και κατανόηση των πραγματικών συνθηκών μέσα στις οποίες αυτά μεγαλώνουν και μαθαίνουν.
Η συμμετοχή μας στην παρούσα έρευνα εντάσσεται στη στρατηγική μας επιδίωξη να στηρίζουμε τον παιδαγωγικό μας σχεδιασμό σε αξιόπιστα, διεθνώς συλλεγμένα δεδομένα και όχι σε αποσπασματικές εντυπώσεις ή μεμονωμένα περιστατικά.
Τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν μάς επιτρέπουν να διαμορφώνουμε εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, υλικό και προγράμματα τα οποία ευθυγραμμίζονται με τις πραγματικές ανάγκες, τις προκλήσεις και τις δυναμικές που χαρακτηρίζουν τις ελληνόγλωσσες οικογένειες και τα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα της διασποράς. Με αυτόν τον τρόπο, διασφαλίζουμε ότι το έργο μας παραμένει επιστημονικά θεμελιωμένο, κοινωνικά στοχευμένο και παιδαγωγικά ουσιαστικό.
Στοιχεία Έρευνας
Η έρευνα διήρκεσε από 15 Ιανουαρίου έως 17 Φεβρουαρίου 2025 και υλοποιήθηκε μέσω δύο ξεχωριστών online ερωτηματολογίων: ένα για γονείς και ένα για εκπαιδευτικούς.
Στόχοι της έρευνας ήταν:
να καταγράψει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικοί στην ελληνόγλωσση εκπαίδευση στο εξωτερικό,
να αναδείξει τις ανάγκες υποστήριξης και τα κενά σε επίπεδο υλικού, δομών και επιμόρφωσης,
να συγκεντρώσει συγκεκριμένες προτάσεις από την ίδια την κοινότητα της διασποράς.
Συνολικά, συγκεντρώθηκαν απαντήσεις από:
154 γονείς παιδιών έως 10 ετών ελληνικής καταγωγής, που ζουν και μεγαλώνουν σε 54 διαφορετικές χώρες,
44 εκπαιδευτικούς που διδάσκουν ελληνικά στη διασπορά, σε 32 χώρες ανά τον κόσμο.
Τα ερωτηματολόγια συνδύασαν ποσοτικά δεδομένα (κλειστές ερωτήσεις, ποσοστά) με ποιοτικές απαντήσεις (ανοιχτές ερωτήσεις και σχόλια), επιτρέποντας μια πιο βαθιά κατανόηση των εμπειριών και των προτεραιοτήτων των συμμετεχόντων.
Πιστεύουμε ότι η έρευνά μας αποτελεί μια σαφή και σημαντική αποτύπωση των αναγκών γονιών και εκπαιδευτικών της διασποράς για παιδιά έως 10 ετών και της πραγματικότητας που βιώνουν στην καθημερινή τους επαφή με την ελληνική γλώσσα.
Τα αποτελέσματα είναι αποκαλυπτικά και επιβεβαιώνουν αυτό που πολλοί διαισθανόμασταν: υπάρχει τεράστια ανάγκη για αλλαγή, εκσυγχρονισμό και στήριξη.
Ευρήματα: Οπτική Γονέων
Οι απαντήσεις των γονιών αποκαλύπτουν μια σύνθετη εικόνα της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στη διασπορά. Τα παιδιά βιώνουν καθημερινά μια πολυγλωσσική πραγματικότητα, και οι γονείς καλούνται να τα υποστηρίξουν σε ένα περιβάλλον όπου η ελληνική δεν είναι η κυρίαρχη γλώσσα. Η έρευνα καταγράφει με σαφήνεια τα κίνητρα, τις δυσκολίες και τις ανάγκες τους.
Κίνητρα για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας
Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι γονείς δεν βλέπουν την ελληνική μόνο ως “μάθημα”, αλλά πρωτίστως ως στοιχείο ταυτότητας, συναισθηματικής συνέχειας και οικογενειακής συνοχής. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα ποσοτικά δεδομένα της έρευνας, οι γονείς ιεραρχούν ως κύριους λόγους εκμάθησης της ελληνικής τα εξής:
80% αναφέρει ως κύριο κίνητρο τη διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας.
75% αναφέρει την επικοινωνία με συγγενείς στην Ελλάδα ως βασικό λόγο.
Οι απαντήσεις δείχνουν ότι η γλώσσα λειτουργεί ως δεσμός μεταξύ γενεών, ιδιαίτερα όταν τα παιδιά ζουν μακριά από την ελληνική οικογένεια. Αυτό επιβεβαιώνει την ανάγκη η ελληνόγλωσση εκπαίδευση να μην περιορίζεται στην τυπική γλωσσική διδασκαλία, αλλά να ενσωματώνει στοιχεία πολιτισμού, ιστορίας και διαπολιτισμικής ευαισθητοποίησης.
Κύριες δυσκολίες που αναφέρουν οι γονείς
Παρά τη θετική στάση, οι γονείς περιγράφουν σημαντικά εμπόδια στην προσπάθειά τους να στηρίξουν τα παιδιά τους. Οι απαντήσεις στις κλειστές ερωτήσεις αναδεικνύουν τρεις κεντρικούς άξονες δυσκολιών:
70% αναφέρει έλλειψη κατάλληλου, σύγχρονου και δίγλωσσου υλικού για παιδιά έως 10 ετών.
60% δηλώνει ότι οι περιορισμοί χρόνου και οι πολλές εξωσχολικές δραστηριότητες δυσκολεύουν τη συστηματική επαφή με την ελληνική.
55% αναφέρει ότι τα υπάρχοντα προγράμματα δεν ταιριάζουν με τα ωράρια και τις δομές του εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας διαμονής.
Οι ποιοτικές απαντήσεις φωτίζουν επιπλέον ζητήματα, όπως:
«Δεν υπάρχει επαρκής στελέχωση στα σχολεία του εξωτερικού. Η χρονιά συχνά ξεκινά χωρίς δασκάλους.»
«Χρειαζόμαστε περισσότερα παιδικά βιβλία, υλικό και εργαλεία ώστε να μπορούμε να στηρίξουμε τα παιδιά στο σπίτι.»
Τι είδους υποστήριξη ζητούν οι γονείς;
Τα ποσοτικά δεδομένα δείχνουν ότι:
85% ζητά δίγλωσσο, παιδαγωγικά κατάλληλο υλικό, προσαρμοσμένο σε μικρές ηλικίες.
65% επιθυμεί πρόσβαση σε ψηφιακούς πόρους για χρήση στο σπίτι.
50% δηλώνει ότι χρειάζεται εκπαίδευση και καθοδήγηση για το πώς να υποστηρίξει τη διγλωσσία στο σπίτι.
Οι γονείς επομένως ζητούν συστηματική υποστήριξη, όχι μεμονωμένες λύσεις. Η ανάγκη αυτή αποτελεί κρίσιμο σημείο για τον επανασχεδιασμό εκπαιδευτικών παρεμβάσεων σε επίπεδο διασποράς.
Ευρήματα: Οπτική Εκπαιδευτικών
Οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στην έρευνα προέρχονται από 32 χώρες και διδάσκουν σε ποικίλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, από συμπληρωματικά σχολεία της ομογένειας έως ιδιωτικές πρωτοβουλίες, κοινοτικές δομές και διαδικτυακά τμήματα. Η συμβολή τους είναι καθοριστική, καθώς αποτελούν τους βασικούς φορείς της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στο εξωτερικό και γνωρίζουν εκ των έσω τις ανάγκες, τις δυσκολίες και τις δυνατότητες του πεδίου.
Τα δεδομένα που προέκυψαν από το ερωτηματολόγιο αποτυπώνουν ένα συνεκτικό και επαναλαμβανόμενο σύνολο προκλήσεων, το οποίο εμφανίζεται με παρόμοια μορφή σε διαφορετικές χώρες και συστήματα εκπαίδευσης. Αποτυπώνεται ένα πλαίσιο όπου η προσπάθεια, η αφοσίωση και η προσφορά είναι έντονα παρούσες, αλλά συχνά δεν συνοδεύονται από ανάλογες δομές ή/και υποστήριξη.
Κύριες Προκλήσεις που Αναδεικνύουν οι Εκπαιδευτικοί
1. Έλλειψη κατάλληλου και σύγχρονου εκπαιδευτικού υλικού
Το 78% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι δεν υπάρχουν επαρκή, ελκυστικά και παιδαγωγικά κατάλληλα υλικά για τα δίγλωσσα παιδιά που διδάσκουν. Αναφέρουν ότι το διαθέσιμο υλικό είτε δεν ανταποκρίνεται στο γλωσσικό τους προφίλ, είτε βασίζεται σε μονογλωσσικά μοντέλα, μη προσαρμοσμένα στις πραγματικές τους ανάγκες.
2. Μικτές τάξεις με σημαντικές διαφορές ηλικίας και επιπέδου
Το 72% των εκπαιδευτικών υπογραμμίζει ότι οι τάξεις της διασποράς είναι συστηματικά μικτές, με παιδιά διαφορετικών ηλικιών, γλωσσικών επιπέδων και σχολικών προϋποθέσεων. Η διαφοροποίηση της διδασκαλίας σε τέτοιες συνθήκες θεωρείται εξαιρετικά απαιτητική, ενώ το 73% τη χαρακτηρίζει ως μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στο εξωτερικό.
3. Περιορισμένη θεσμική υποστήριξη και πόροι
Το 68% αναφέρει ότι δεν λαμβάνει επαρκή υποστήριξη από αρμόδιους φορείς, είτε σε επίπεδο επιμόρφωσης είτε σε επίπεδο υλικών, δομών και χρηματοδότησης.
Πολλοί εκπαιδευτικοί στη διασπορά αναφέρουν ότι εργάζονται απομονωμένα και αναλαμβάνουν πολλαπλές ευθύνες πέρα από τη διδασκαλία. Εκτός από τη δημιουργία και συνεχή προσαρμογή κατάλληλου διδακτικού υλικού, καλούνται να διαχειρίζονται μικτές τάξεις με μεγάλες γλωσσικές διαφοροποιήσεις, να οργανώνουν πολιτιστικές δράσεις και να συντονίζουν την επικοινωνία με γονείς και κοινότητες. Παράλληλα, προσπαθούν να ευθυγραμμίσουν τη διδασκαλία τους με τα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών διαμονής, συχνά χωρίς επαρκή θεσμική υποστήριξη ή επιμόρφωση.
4. Ανάγκη για επαγγελματική ανάπτυξη στη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας
Περισσότεροι από τους μισούς εκπαιδευτικούς (55%) δηλώνουν ότι χρειάζονται συνεχή επιμόρφωση σε ζητήματα διγλωσσίας, γλωσσικής ανάπτυξης και παιδαγωγικής προσέγγισης ειδικά προσαρμοσμένης σε παιδιά της διασποράς.
5. Έλλειψη συνεργασίας και δικτύωσης
Το 60% των εκπαιδευτικών πιστεύει ότι θα ωφελούνταν σημαντικά από αυξημένη συνεργασία και ανταλλαγή καλών πρακτικών μεταξύ εκπαιδευτικών σε διαφορετικές χώρες. Πολλοί τονίζουν ότι λειτουργούν ως «νησίδες», χωρίς συστηματικό δίκτυο υποστήριξης ή ευκαιρίες επαγγελματικού διαλόγου.
Τι Ζητούν οι Εκπαιδευτικοί
Τα συμπεράσματα της έρευνας καταδεικνύουν ένα εντυπωσιακά συνεκτικό σύνολο αναγκών:
93% ζητά πρόσβαση σε σύγχρονο και παιδαγωγικά κατάλληλο υλικό, ειδικά σχεδιασμένο για δίγλωσσα παιδιά.
80% θεωρεί απαραίτητη την επιπλέον υποστήριξη από την ελληνική πολιτεία και/ή από οργανωμένες κοινότητες της διασποράς.
75% επιθυμεί πιο συστηματική επιμόρφωση για τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας, ειδικά για παιδιά της διασποράς.
60% τονίζει την ανάγκη για διεθνή συνεργασία και δικτύωση εκπαιδευτικών.
Συνολική Εικόνα
Η εικόνα που προκύπτει από τις απαντήσεις των εκπαιδευτικών είναι σαφής: Η ελληνόγλωσση εκπαίδευση στη διασπορά χαρακτηρίζεται από μεγάλη ποικιλομορφία μαθητών, περιορισμένη υποστήριξη, και έλλειψη κατάλληλων εργαλείων για τη διδασκαλία των ελληνικών ειδικά για τα παιδιά της διασποράς.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί εκφράζουν με συνέπεια την ανάγκη για:
σύγχρονο, παιδοκεντρικό διδακτικό υλικό,
επιμόρφωση προσανατολισμένη στις ανάγκες των παιδιών της διασποράς,
ισχυρότερη θεσμική στήριξη,
και ένα λειτουργικό δίκτυο συνεργασίας.
Από την Έρευνα στη Δράση
Τα ευρήματα της έρευνας συγκλίνουν σε ένα σαφές συμπέρασμα: η ελληνόγλωσση εκπαίδευση στη διασπορά βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί εκφράζουν με διαφορετικές λέξεις το ίδιο αίτημα: μια εκπαίδευση σύγχρονη, παιδοκεντρική, προσαρμοσμένη στις πραγματικές συνθήκες ζωής των δίγλωσσων παιδιών.
Σε επίπεδο προτεραιοτήτων, αναδεικνύονται σταθερά τέσσερις βασικοί άξονες:
Ανάπτυξη σύγχρονου, ελκυστικού και παιδαγωγικά τεκμηριωμένου υλικού, προσαρμοσμένου στο προφίλ των παιδιών της διασποράς.
Συστηματική επιμόρφωση και στήριξη των εκπαιδευτικών στη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης/επιπλέον γλώσσας.
Ενδυνάμωση και καθοδήγηση των γονιών, ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν τη διγλωσσία στο σπίτι με ρεαλιστικό και βιώσιμο τρόπο.
Καλύτερη ένταξη της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στα εκπαιδευτικά οικοσυστήματα των χωρών διαμονής, με θεσμική αναγνώριση, συνεργασίες και δίκτυα.
Για τον Παιδόκηπο, η έρευνα αυτή δεν αποτελεί ένα «αυτοτελές έργο» που ολοκληρώθηκε, αλλά σημείο αναφοράς για τον μελλοντικό μας σχεδιασμό. Τα δεδομένα και τα συμπεράσματα που προέκυψαν έχουν ήδη αρχίσει να αξιοποιούνται στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τα προγράμματά μας, σχεδιάζουμε νέο υλικό και αναζητούμε συνεργασίες με άλλους φορείς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Πιστεύουμε ότι μόνο μέσα από τέτοιες τεκμηριωμένες, συλλογικές προσπάθειες μπορεί να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης που να ανταποκρίνεται πραγματικά στις ανάγκες των παιδιών, των οικογενειών και των εκπαιδευτικών της διασποράς.
Και σε αυτή τη διαδρομή, η φωνή όσων ζουν και εργάζονται καθημερινά στο πεδίο θα συνεχίσει να αποτελεί τον σημαντικότερο οδηγό μας.
Είστε έτοιμοι να ταξιδέψουμε στο Παραμυθοσύμπαν του Αντώνη Παπαθεοδούλου;
Με μεγάλη χαρά υποδεχόμαστε στην Κοπεγχάγη τον πολυβραβευμένο συγγραφέα Αντώνη Παπαθεοδούλου την Κυριακή 15 Μαρτίου.
Ο Αντώνης ανοίγει τη βαλίτσα με τα παραμύθια του και μας ταξιδεύει στο μαγικό του Παραμυθοσύμπαν!
Ετοιμαστείτε να γνωρίσετε 🏴☠️ πειρατές, 🛡️ ιππότες που προσπαθούν να ανέβουν επίπεδο κι ένα 🐙 χταπόδι που μπλέκει τα πόδια του!
Ο Αντώνης Παπαθεοδούλου ενώνει τις δυνάμεις του με την εκπαιδευτική ομάδα του Παιδόκηπου και τα παραμύθια ζωντανεύουν μπροστά μας, σε μια διαδραστική δραματοποιημένη αφήγηση, με μουσική, παιχνίδι, γέλιο, χειροτεχνίες και συμμετοχή των παιδιών.
Ο ίδιος ο συγγραφέας παρουσιάζει και αφηγείται τις ιστορίες του, ενώ οι μικροί μας θεατές γίνονται μέρος της δράσης, συμμετέχουν και βοηθούν τους ήρωες να λύσουν προβλήματα!
📚 Θα έχουμε τη χαρά να είναι μαζί μας ο Bibliocosmos από τη Σουηδία και θα υπάρχει η δυνατότητα αγοράς βιβλίων του συγγραφέα στο τέλος της εκδήλωσης.
📍Πες μου.. πού και πότε;;;
Κυριακή 15 Μαρτίου, 13:00–15:00 (οι πόρτες ανοίγουν στις 12:45)
📚 #δανεΖΩ – Μια σειρά άρθρων για τη ζωή με παιδιά στη Δανία
Το “Ζωή με παιδιά στη Δανία” είναι μία σειρά άρθρων που γεννήθηκε από την ανάγκη μου να απαντήσω σε όλες εκείνες τις ερωτήσεις που λαμβάνω ξανά και ξανά τα τελευταία χρόνια από Έλληνες γονείς που σκέφτονται να μετακομίσουν στη Δανία.
Αν διαβάζεις αυτό το άρθρο, ίσως σκέφτεσαι να κάνεις το μεγάλο βήμα: να μετακομίσεις στη Δανία με την οικογένειά σου. Ίσως το σκέφτεσαι καιρό, ίσως μόλις σου μπήκε η ιδέα. Όπως και να ’χει, καταλαβαίνω απόλυτα τους προβληματισμούς, την αγωνία και τις απορίες που γεννιούνται.
Λαμβάνω καθημερινά μηνύματα από Έλληνες που ρωτούν: – Τι γίνεται με τα σχολεία; – Πού να μείνω; – Πώς θα προσαρμοστεί το παιδί μου σε ένα ξένο περιβάλλον; – Πόσο διαφορετική είναι εκεί η καθημερινότητα;
Άρχισα να γράφω αυτά τα άρθρα γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο: Για να υπάρχουν οι απαντήσεις κάπου προσβάσιμες σε όλους, ώστε να ενημερωθείς με πραγματικές πληροφορίες, χωρίς ωραιοποιήσεις, αλλά και με σεβασμό στην ελπίδα και το όνειρο που κουβαλά κάθε οικογένεια όταν αλλάζει χώρα.
Μεγαλώνοντας παιδιά στη Δανία λοιπόν: για κάποιους, ο απόλυτος παράδεισος. Για άλλους, εφιάλτης…
Προσωπικά, ανήκω σε εκείνους που πιστεύουν ότι η Δανία είναι ιδανική χώρα για να μεγαλώνει κανείς παιδιά. Σε αυτό το άρθρο, το δεύτερο μέρος της σειράς “Ζωή με Παιδιά στη Δανία”, σκοπεύω να εξηγήσω γιατί το πιστεύω αυτό.
Θα μοιραστώ επίσης όλα όσα θεωρώ βασικό να ξέρει κάποιος, αν αποφασίσει να μεγαλώσει παιδιά εδώ: από το σκανδιναβικό parenting style μέχρι το πώς λειτουργεί το δανέζικο εκπαιδευτικό σύστημα. (Αν δεν έχεις διαβάσει το πρώτο μέρος: «Η Καθημερινότητα, οι Πρώτες Εντυπώσεις & το Πολιτισμικό Σοκ», μπορείς να το βρεις εδώ.)
Τέσσερις λέξεις: σεβασμός, λάσπη, rugbrød και flyverdragt!
Στη Δανία κυριαρχεί η εμπιστοσύνη: στο παιδί, στους παιδαγωγούς, στους θεσμούς. Εύκολο να το διαβάζεις, δύσκολο να το κατανοήσεις, ειδικά αν έχεις μεγαλώσει σε “κόντρα ρόλο”. Ακόμα και μετά από χρόνια στη Δανία, χρειάζεται προσπάθεια για να κάνεις “reset” στις “εργαστηριακές ρυθμήσεις” του εγκεφάλου σου και από τη χρόνια καχυποψία απέναντι σε θεσμούς και κράτος, να περάσεις στην απόλυτη εμπιστοσύνη που δείχνουν οι Δανοί στο σύστημα. Είναι τόσο 180 μοίρες η διαφορά, που δεν είναι καθόλου εύκολο να την κατανοήσεις πόσο μάλλον να την καταπιείς, να τη χωνέψεις, να την αποδεχτείς. Τώρα που το σκέφτομαι ίσως και να μην τα καταφέρεις και ποτέ…
Lad børn være børn
Αφήστε τα παιδιά να είναι παιδιά.
Tα παιδιά:
ντύνονται και τρώνε μόνα τους από μικρή ηλικία
συμμετέχουν ισότιμα στις αποφάσεις
και κυρίως, παίζουν. Πολύ. Και έξω. Ότι καιρό κι αν έχει, όσο μικρά κι αν είναι. Λερώνονται, λασπώνονται, κυλιούνται στα χωράφια, στα γρασίδια, στα χώματα, σκαρφαλώνουν στα δέντρα, δοκιμάζουν τα όρια τους, πιάνουν έντομα, σκουλήκια, εξετάζουν πεθαμένα ζώα, μπαίνουν ακίδες στα χέρια τους, πειραματίζονται με μαχαίρια, εργαλεία, σφυριά, τρέχουν οι μύξες παντού και δεν τα διακόπτουν να τα σκουπίσουν.
Αν αυτή η εικόνα σε τρομάζει, κάτσε εκεί που κάθεσαι.
Κάποιοι παρερμηνεύουν την κατάσταση και θεωρούν ότι οι Δανοί γονείς δε φροντίζουν τα παιδιά τους.
Το αντίθετο:
Οι Δανοί δείχνουν την αγάπη τους με το να τους εμπιστεύονται, να τους αφήνουν χώρο, να τα ενθαρρύνουν να γίνουν ανεξάρτητα και όχι απαραίτητα να γίνουν “άριστοι μαθητές”. Ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσεις “τον καλύτερο μαθητή της τάξης”. Ο στόχος είναι να μεγαλώσεις ένανισορροπημένο, ελεύθερο άνθρωπο. Σε αυτό φυσικά βοηθάει και το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο δεν έχει καμία σχέση με το ελληνικό.
Το εκπαιδευτικό σύστημα στη Δανία πιθανώς να σου φανεί πιο χαλαρό απ’ότι ίσως περίμενες. Πιο ελεύθερο. Ίσως λίγο τρομακτικό στην αρχή, αλλά λειτουργικό και ευθυγραμμισμένο με τις κοινωνικές αξίες της χώρας.
Τα παιδιά δεν παίρνουν βαθμούς και δεν υπάρχει κανένα άγχος στις πρώτες τάξεις του σχολείου. Σε πολλά σχολεία δεν υπάρχει καθόλου homework μέχρι και την 4η ή 5η τάξη. Στα σχολεία που υπάρχει homework, αυτό είναι αρκετά μικρό (π.χ. μια ζωγραφιά την εβδομάδα στην πρώτη δημοτικού, ή διάβασε 5 λεπτά στη δευτέρα δημοτικού ή παίξε ένα παιχνίδι μαθηματικών με ζάρι στο σπίτι με τους γονείς σου) και σε καμία περίπτωση δε συγκρίνεται με την ποσότητα καθηκόντων που παίρνουν για το σπίτι τα παιδιά στην Ελλάδα. Έμφαση δίνεται όχι μόνο στα μαθήματα, αλλά και στο να αποκτήσουν τα παιδιά κριτική σκέψη, να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες, να μάθουν να λειτουργούν αυτόνομα και συνεργατικά.
Γρήγορη επισκόπηση του δανέζικου εκπαιδευτικού συστήματος φροντίδας και εκπαίδευσης:
Vuggestue: βρεφονηπιακός σταθμός (συνήθως από 9 μηνών έως 2,5–3 ετών)
Børnehave: παιδικός σταθμός (περίπου 3–6 ετών)
Børnehaveklasse ή 0. klasse: προδημοτική – η πρώτη σχολική χρονιά για παιδιά που γίνονται 6 ετών μέσα στο έτος
Folkeskole: η βασική υποχρεωτική εκπαίδευση, από την 0η έως και την 9η ή προαιρετικά 10η τάξη
SFO: εξωσχολική φροντίδα για τα μικρότερα παιδιά (0η–3η τάξη), πριν και μετά το σχολείο
Efterskole: προαιρετικό οικοτροφείο για 9η ή/και 10η τάξη, με έμφαση στην προσωπική ανάπτυξη
Ungdomsuddannelser: μεταγυμνασιακές σπουδές – π.χ. γυμνάσιο (STX), τεχνικό λύκειο (HTX), επαγγελματικά προγράμματα (EUD)
Ας σημειώσουμε εδώ ότι στη Δανία επιτρέπεται και το homeschooling και το unschooling. Πολλοί μάλιστα μετακομίζουν στη Δανία για να κάνουν είτε homeschooling είτε unschooling καθώς σε πολλές χώρες αυτό απαγορεύεται.
Δημόσια vs Ιδιωτικά Σχολεία
Η συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών πηγαίνει σε δημόσια σχολεία. Υπάρχουν και ιδιωτικά σχολεία (μερικά με διεθνή προγράμματα), αλλά το δημόσιο θεωρείται απόλυτα επαρκές και ασφαλές.
Τι σημαίνει “integreret institution”;
Είναι μια ενιαία παιδαγωγική δομή που φιλοξενεί τόσο βρέφη (vuggestue) όσο και νήπια (børnehave) στον ίδιο χώρο.
Τι Να Περιμένει Ένας Έλληνας Γονέας
Αν υπάρχει κάτι που σοκάρει περισσότερο τους Έλληνες γονείς όταν έρχονται στη Δανία, είναι το πόσο διαφορετικά λειτουργεί το σχολείο στη Δανία.
Πολλοί Έλληνες γονείς, κουβαλούν μαζί τους την κουλτούρα της “καλής, σοβαρής εκπαίδευσης” όπως την έχουμε μάθει στην Ελλάδα: ζήτω ο ανταγωνισμός, έλεγχος επιδόσεων και καλοί βαθμοί, παιδιά παραφουσκωμένα με “προσόντα” και διπλώματα σαν τις γαλοπούλες, πολλές δραστηριότητες, άμεση πρόσβαση και ανάγκη να ξέρουν ανά πάσα στιγμή πώς πάει το παιδί.
Και ξαφνικά, προσγειώνονται σε ένα σύστημα που τους λέει… “μην ανησυχείς τόσο, το παιδί σου παίζει τώρα και αυτό έχει αξία.” ή “no news = good news. Αν υπάρχει κάποια ανησυχία θα επικοινωνήσουμε εμείς μαζί σου”.
Ας ξεκινήσουμε με κάτι βασικό: Η “ύλη” ανά τάξη όπως την ξέρουμε στην Ελλάδα δεν είναι η ίδια στη Δανία.
Και να εξηγήσω τι εννοώ: θα αρχίσει το παιδί σου σχολείο. Πρώτη δημοτικού, μεγάλο γεγονός στα δανέζικα σχολεία… Όλοι και όλα ετοιμάζονται να υποδεχθούν τα πρωτάκια. Παιδά τραγουδάνε στα σχολεία, σημαιάκια παντού, παγωτά, ένα μεγάλο, χαρούμενο πάρτι.
Και θα περάσει η μισή χρονιά, θα μιλάς με συγγενείς και φίλους στην Ελλάδα που έχουν παιδιά στην ίδια ηλικία, και θα σου λένε ότι τα δικά τους παιδιά έχουν ήδη αρχίσει να διαβάζουν, να μαθαίνουν ορθογραφία, έχουν καθημερινά homework… ενώ το δικό σου παιδί στη Δανία θα πηγαίνει κάθε εβδομάδα βόλτες στα πάρκα και στα δάση, θα παίζει, θα είναι γενικά χαλαρό. Πιθανώς λοιπόν να νιώσεις ότι “υστερεί” σε σύγκριση με συνομηλίκους του στην Ελλάδα, αλλά την ίδια στιγμή θα το δεις να προηγείται σε δεξιότητες όπως η ανεξαρτησία, η ομαδικότητα, η δημιουργικότητα, η αυτορύθμιση, η επιβίωση στο δάσος.
Στη Δανία επίσης, θα ξεχάσεις το “ο πελάτης έχει πάντα δίκιο”. Κουβαλάμε μια πελατειακή νοοτροπία και εδώ στη Δανία αυτά δεν περνάνε. Πώς κάνει λοιπόν αυτό apply στα σχολεία; Ξεχνάμε το “πηγαίνω στο σχολείο και τα λέω με τη δασκάλα όποτε θέλω”. Ο δάσκαλος κάνει τη δουλειά του, οι γονείς ενημερώνονται όποτε είναι απαραίτητο και η γενική στάση είναι ότι «όλοι ξέρουν τι πρέπει να κάνουν, δε χρειάζεται να ελέγχει ο ένας τον άλλον συνέχεια». Για πολλούς γονείς αυτό είναι ανακούφιση, για άλλους μια πρόκληση προσαρμογής.
Έχε υπόψη σου ότι θα σου ζητηθεί συμμετοχή: να φέρεις πράγματα, να βοηθήσεις κάπως στο σχολείο, να οργανώσεις μια εκδρομή/μια δράση/μια συνάντηση, να μαγειρέψεις κάτι, να είσαι παρών. Όχι με αυστηρότητα, αλλά ως μέλος της κοινότητας (βλέπε fælleskab που λέγαμε στο part 1).
Σχολείο Χωρίς Κάγκελα (κυριολεκτικά και μεταφορικά)
Όπως είπαμε, στις πρώτες τάξεις του σχολείου δεν υπάρχουν βαθμοί, συνήθως δεν υπάρχει homework, ή αν υπάρχει είναι ελάχιστο και δεν υπάρχει πίεση για ακαδημαϊκή “πρόοδο” με τη στενή έννοια. Αντίθετα, οι Δανοί σε αυτές τις πρώτες τάξεις εστιάζουν σε κάτι βαθύτερο: κοινωνική ένταξη, αίσθημα ασφάλειας, ανάπτυξη κριτικής σκέψης, ισότητα, fællesskab, κοινωνικές δεξιότητες.
Πολλά σχολεία δεν έχουν κάγκελα. Οι αυλές είναι ανοιχτές, με άμεση επαφή με τον δρόμο. Αυτό που χωρίζει το “μέσα” από το “έξω” είναι μια ζωγραφισμένη κίτρινη γραμμή στα όρια της αυλής: μια νοητή αλλά σεβαστή οριοθέτηση, που όλα τα παιδιά γνωρίζουν και τηρούν. Δεν υπάρχει φράχτης. Υπάρχει εμπιστοσύνη.
Και αυτή η φιλοσοφία του «χωρίς κάγκελα» δεν περιορίζεται στον χώρο. Επεκτείνεται στον τρόπο που αντιμετωπίζονται και οι μαθητές μέσα στην τάξη.
Η Ζωή Μέσα Στην Τάξη
Τα μαθήματα είναι βιωματικά, μαθητοκεντρικά και χρησιμοποιούνται σύγχρονες μέθοδοι διδασκαλίας. Τα παιδιά μαθαίνουν παίζοντας, είναι σε επαφή με τη φύση και καλούνται να συνεργαστούν, να σκεφτούν, να αναλογιστούν.
Το μάθημα δεν είναι «κάθομαι και ακούω». Σπάνια θα δεις δάσκαλο καθισμένο στην έδρα να παραδίδει. Το μάθημα είναι ζωντανό. Υπάρχει ενέργεια, υπάρχει ένταση, υπάρχει tempo. Κι έχω συναντήσει στην πορεία μου Έλληνες δασκάλους που ήρθαν στη Δανία, βρήκαν δουλειά σε δανέζικο σχολείο, δυσκολεύτηκαν να το διαχειριστούν όλο αυτό και τελικά δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν.
Όταν ένα παιδί δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, κινείται διαρκώς, μιλάει ασταμάτητα ή δείχνει αναστάτωση, ο/η δάσκαλος/α δεν αντιδρά με ένταση. Δεν φωνάζει, δεν αποβάλλει, δεν τιμωρεί.
Αντίθετα, εφαρμόζει πρακτικές της low arousal προσέγγισης με στόχο να αποφορτιστεί η ένταση και να βρεθεί ένας ήρεμος, λειτουργικός τρόπος να συνεχιστεί η ημέρα.
Πώς αντιμετωπίζει λοιπόν ένας Δανός δάσκαλος μια τάξη «στα κάγκελα» σε ένα σχολείο χωρίς κάγκελα;
Δίνει επιλογές. Προτείνει για παράδειγμα στο παιδί να μετακινηθεί για λίγο σε έναν πιο ήσυχο χώρο ή ακόμα και να βγει στην αυλή να κινηθεί, να παίξει, ώστε να εκτονωθεί με φυσικό τρόπο.
Χαμηλώνει τον τόνο της φωνής του και διατηρεί ουδέτερη γλώσσα σώματος, ώστε να μην ενισχύσει την ένταση.
Μειώνει προσωρινά τις απαιτήσεις, ώστε το παιδί να νιώσει ξανά ικανό και ήρεμο.
Ο στόχος δεν είναι η «υπακοή». Ο στόχος είναι η συναισθηματική ρύθμιση και η διατήρηση της αξιοπρέπειας. Το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα, αλλά ως άνθρωπος που περνά κάτι και χρειάζεται χώρο.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι μπορεί μέσα σε μία τάξη να δεις τα εξής:
👉 Ένα παιδί να σηκώνεται την ώρα του μαθήματος, να κάθεται στο πάτωμα να δουλέψει πιο άνετα και αυτό να είναι αποδεκτό. 👉 Ένα άλλο να μην συμμετέχει καθόλου σε μια ομαδική δραστηριότητα και κανείς να μην το πιέζει. 👉 Δύο παιδία να βγαίνουν απο την τάξη την ώρα του μαθήματος και να πηγαίνουν έξω στην αυλή να παίξουν, μετά από σύντομη κουβέντα με τη δασκάλα, γιατί τους δώθηκε αυτή η επιλογή ως ευκαιρία να αυτορυθμιστούν και να επανέλθουν όταν θα είναι έτοιμοι να ακολουθήσουν και πάλι την ομάδα. 👉 Δασκάλα να κρατά στο χέρι της κούπα καφέ την ώρα του μαθήματος, ενώ τα παιδιά κυκλοφορούν μέσα στην τάξη με κάλτσες και κάνουν ομαδούλες στο πάτωμα, συζητώντας ένα project. 👉 Δάσκαλο να αποφασίζει την ώρα του μαθήματος να κάνει διάλειμμα και να ζητήσει από τα παιδιά να βγουν από την τάξη τρέχοντας, να κάνουν τον γύρο της αυλής και να επανέλθουν στα θρανία τους.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι δεν υπάρχει πειθαρχία ή στόχοι. Σημαίνει απλώς ότι η προσέγγιση είναι διαφορετική: η τάξη δεν λειτουργεί με φόβο ή έλεγχο, αλλά με εμπιστοσύνη και ρύθμιση.
Τώρα μπορεί από μέσα σου να σκέφτεσαι “εντάξει, αυτά είναι ωραία στη θεωρία!”. Κι όμως, στη Δανία τα εφαρμόζουν αυτά στην πράξη. Όχι πάντα τέλεια, όχι σε όλα τα σχολεία, όχι όλοι οι δάσκαλοι, κάπου πάντα θα «χαλάει η σαντιγί». Αλλά προσπαθούν. Συνειδητά.
Και είναι πολύ δύσκολο να σου εξηγήσω ή να κατανοήσεις τον τρόπο τους αν δεν τον ζήσεις από κοντά. Και ακόμη κι όταν τον ζήσεις, η ελληνική καρδούλα μας πολλές φορές παλεύει να τον χωνέψει αυτόν τον τρόπο. Τον συμπεριληπτικό, τον ελεύθερο, με σεβασμό… Κάτι ίσως να σε ξενίζει πάντα. Και νομίζω ότι αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε μεγαλώσει σε ένα πολύ ανταγωνιστικό σχολικό περιβάλλον, με σημαία μας τον καθωσπρεπισμό και με δύο χρυσούς κανόνες:
Ανυπακοή = έλλειψη σεβασμού. Ειδικά όταν προέρχεται από παιδί.
Ο μικρότερος πρέπει να σέβεται τον μεγαλύτερο, ό,τι κι αν κάνει, ό,τι κι αν πει. Αυτόματα. Χωρίς εξαιρέσεις.
Η Επαφή Με Τη Φύση
Η επαφή με τη φύση στα δανέζικα σχολεία είναι δεδομένη και απαραίτητη.
Μπαίνοντας μέσα σε ένα δανέζικο νηπιαγωγείο έναν Νοέμρβη θα δεις χώμα, λάσπη, ακαταστασία. Αλλά πίσω από αυτό, αν το καλοσκεφτείς, θα δεις εμπιστοσύνη και ανεξαρτησία: χώρο στα παιδιά να ανακαλύψουν, να πειραματιστούν, να τριφτούν με τη φύση και χρόνο να βάλουν τα ρούχα τους μόνα τους, να “τακτοποιήσουν” όπως μπορούν τα πράγματά τους μόνα τους.
Udeskole: Το Σχολείο… Έξω!
Σε πολλές δημόσιες σχολικές μονάδες, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, οι μαθητές βγαίνουν έξω στο δάσος, σε πάρκα, στις ακτές, σε δημόσιους χώρους. Αυτή η προσέγγιση ονομάζεται udeskole και σημαίνει κυριολεκτικά “σχολείο έξω”. Δεν πρόκειται για εκδρομή. Είναι κανονικό μάθημα στο φυσικό περιβάλλον. Εκεί τα παιδιά παρατηρούν, συλλέγουν, μετρούν, γράφουν, συνεργάζονται. Η μάθηση γίνεται βιωματικά, με το σώμα, τις αισθήσεις, την παρουσία.
Νηπιαγωγεία Του Δάσους: εκεί που το δάσος είναι η τάξη
Τα skovbørnehaver, δηλαδή τα νηπιαγωγεία του δάσους, είναι πολύ διαδεδομένα στη Δανία. Τα μικρά παιδιά ηλικίας έως 5-6 ετών περνούν την ημέρα τους στο ύπαιθρο, ανεξαρτήτως καιρού. Χτίζουν καταφύγια, πηδούν σε λακκούβες, στήνουν κουζίνες με λάσπη, ξύλα και πέτρες, μελετούν έντομα και πτώματα ζώων, παρατηρούν κοπριές.
Κανείς δεν τους λέει να προσέξουν “μη λερωθούν”, αντιθέτως, τους ενθαρρύνουν να εξερευνήσουν, να λερωθούν, να δημιουργήσουν.
Γιατί όλα αυτά;
Η φύση προσφέρει στα παιδιά ό,τι τους λείπει από τις οθόνες και τα κλειστά δωμάτια:
Σωματική δραστηριότητα: περπάτημα, τρέξιμο, αναρρίχηση και παιχνίδι, ενισχύοντας την καρδιαγγειακή υγεία, την αντοχή και την κινητικότητα.
Κοινωνικές δεξιότητες: ευκαιρίες για αλληλεπίδραση με τα άλλα παιδιά, συνεργασία και επίλυση προβλημάτων, που συμβάλλουν στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων.
Αυτοπεποίθηση και ανεξαρτησία: τα παιδιά παίρνουν αποφάσεις και διαχειρίζονται μικρές προκλήσεις, όπως η αναρρίχηση σε ένα βράχο ή η κατασκευή μιας φωλιάς από κλαδιά, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή τους.
Ενίσχυση της ψυχικής υγείας: η επαφή με τη φύση έχει αποδειχθεί ότι μειώνει το στρες, το άγχος και την ανησυχία, ενώ παράλληλα αυξάνει την αίσθηση της γαλήνης και της ευεξίας.
Αύξηση της συγκέντρωσης: η έκθεση σε φυσικά περιβάλλοντα έχει αποδειχθεί επίσης ότι βελτιώνει την ικανότητα προσοχής και συγκέντρωσης.
«Τα παιδιά που χρειάζονται ηρεμία μπορούν να τη βρουν στη φύση, ενώ εκείνα που χρειάζονται να εκτονωθούν έχουν χώρο να τρέξουν. Στη φύση, υπάρχει χώρος για όλους.
Anne Therkelsen, διευθύντρια του Børnehuset Evigglad»
Βεβαίως υπάρχουν και εδώ στη Δανία προκλήσεις. Η εφαρμογή τέτοιων μεθόδων απαιτεί εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, ευελιξία στο αναλυτικό πρόγραμμα και στήριξη από το σχολικό πλαίσιο. Η αλήθεια είναι ότι δεν είναι όλα τα σχολεία οργανωμένα στον ίδιο βαθμό, όμως η κατεύθυνση είναι σταθερή: μαθαίνουμε βιωματικά, σε επαφή με τη φύση.
Ο στόχος του σχολείου δεν είναι να γίνουν τα παιδιά “καλοί μαθητές” είναι να αναπτυχθούν ως αυτόνομα άτομα. Η δασκάλα δεν είναι η “κυρία”. Τα παιδιά τη φωνάζουν με το όνομά της, όλοι μιλούν στον ενικό και είναι καθοδηγήτρια και εμψυχώτρια: μια ισότιμη παρουσία στην ομάδα. Η μάθηση δεν είναι μετωπική και δασκαλοκεντρική, είναι συμμετοχική, βιωματική, ομαδική. Το παιδί δεν κάθεται απλώς για να ακούσει. Έχει φωνή. Και αυτή η φωνή ακούγεται και μετράει.
Trivsel – H φωνή του παιδιού μέσα στο σύστημα
Η μεγαλύτερη έκπληξη νομίζω είναι ότι εδώ οι μαθητές από μικρή ηλικία καλούνται να αξιολογήσουν το σχολείο.
Από την “μηδενική” τάξη (0. klasse, η αντίστοιχη πρώτη δημοτικού στην Ελλάδα), κάθε χρόνο, όλα τα παιδιά συμμετέχουν σε ένα είδος αξιολόγησης που δεν έχει να κάνει με επιδόσεις, αλλά με το πώς νιώθουν στο σχολείο. Η λεγόμενη trivselmåling (μέτρηση ευημερίας) ζητά από τα παιδιά να αξιολογήσουν το σχολικό τους περιβάλλον, τις σχέσεις, την αίσθηση ασφάλειας, και το πώς περνούν στην τάξη. Και δεν είναι απλώς μια τυπική διαδικασία. Τα αποτελέσματα καταγράφονται συστηματικά και είναι διαθέσιμα online (δες τα εδώ), σε επίπεδο εθνικό, ανά δήμο αλλά και ανά σχολείο, ώστε να μπορούν να παρακολουθούνται διαχρονικά. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το παιδί διδάσκεται από πολύ νωρίς ότι η γνώμη του έχει αξία, και ότι οι μεγάλοι το ακούν και το σέβονται.
Από Μαθητές… Πολίτες: συμμετοχή, πρωτοβουλία, ευθύνη
Οι μαθητές ενθαρρύνονται να παίρνουν πρωτοβουλίες, να εργάζονται σε ομάδες, να κάνουν ερωτήσεις, να διαφωνούν, να επιχειρηματολογούν. Δεν είναι παθητικοί δέκτες, είναι ενεργά μέλη της σχολικής ζωής.
Η γονεϊκή εμπλοκή είναι επίσης σημαντική. Γονείς και μαθητές καλούνται να συμμετέχουν σε αποφάσεις, να εκφράζουν άποψη και να συμβάλλουν στη διαμόρφωση της καθημερινότητας του σχολείου.
Τα παιδιά συμμετέχουν σε μαθητικά συμβούλια, οργανώνουν μικρά project ή παρουσιάσεις, βοηθούν στη λήψη αποφάσεων για τη διαρρύθμιση της τάξης ή την οργάνωση εκδηλώσεων, αξιολογούν την ευημερία τους στο σχολείο μέσω της trivselmåling, αναλαμβάνουν να δείξουν στους γονείς τι έμαθαν στο τέλος της χρονιάς.
Οι γονείς από την άλλη συμμετέχουν σε συμβούλια γονέων στα οποία λαμβάνουν συλλογικά αποφάσεις σχετικά με θέματα που αφορούν την ομάδα όπως: πώς θα γιορτάζουμε τα γενέθλια των παιδιών; θα καλούνται όλα τα παιδιά σε όλα τα πάρτι; τι θα κάνουμε με τα δώρα; τι θα κάνουμε με τα κινητά; με τα social media; Συνεπώς, λειτουργούν ομαδικά, κανένας δεν αισθάνεται left out και έχουν συλλογικούς στόχους, κανόνες που έχουν συναποφασίσει. Πχ: κανενα παιδι στην ταξη δε θα παρει κινητο μεχρι τα Χ ετη. Θα κάνουμε ομαδικά γενεθλια παρτι παιδιων γκρουπαριστα ανα 4 παιδια στα οποια υποχρεωτικα θα καλειται ολη η ταξη και δε θα φερνουμε δωρα οι καλεσμενοι. Τα παιδια θα παιρνουν δωρα μονο απο τους γονεις τους κι ενα δωρο μεσα στην ταξη την ημερα των γενεθλιων τους. Ολα τα παραπάνω ειναι αληθινες αποφασεις γονεων.
Στο τέλος της ημέρας, τα παιδιά μαθαίνουν σταδιακά τι σημαίνει να είσαι πολίτης. Όχι μόνο να ακούς, αλλά να έχεις φωνή και να ξέρεις ότι αυτή η φωνή μετράει.
Και κάπου εδώ αρχίζεις να καταλαβαίνεις γιατί μερικές φορές οι Δανοί έχουν αυτό το entitlement, λέξη που δεν μεταφράζεται και πολύ εύκολα στα ελληνικά. Δεν το λες αλαζονεία, ούτε αυθάδεια. Είναι μια βαθιά ριζωμένη αίσθηση ότι «έχω φωνή, δικαίωμα και λόγο». Ότι με αφορά.
Και όταν από παιδί σου δείχνουν πως η γνώμη σου μετράει, όταν σε μαθαίνουν να επιχειρηματολογείς, να συμμετέχεις, να εκφράζεις τη σκέψη σου χωρίς φόβο, είναι φυσικό να μεγαλώσεις με αυτή τη στάση. Να γίνεις ενήλικας που ξέρει να βάζει όρια και να υπερασπίζεται τα δικαιώματά του. Όχι γιατί είναι «κακομαθημένος», αλλά γιατί έτσι έμαθε να λειτουργεί: με ενεργή παρουσία, συμμετοχή και συνείδηση του ρόλου του μέσα στην κοινότητα.
Εγγραφή Παιδιών Στο Σχολείο στη Δανία – Πώς και Πού
Όταν αποκτήσετε διεύθυνση και CPR, επικοινωνείς με τον δήμο για την εγγραφή. Οι υπάλληλοι είναι συνήθως πρόθυμοι και πολύ καλά οργανωμένοι. Αν υπάρχει γλωσσικό ζήτημα, μπορεί να προσφερθεί ειδική τάξη ένταξης ή γλωσσική υποστήριξη.
Η διεύθυνση κατοικίας καθορίζει το σχολείο που θα φοιτήσει το παιδί σου. Μπορείς να κάνεις αίτηση για άλλο σχολείο εντός δήμου, αλλά αυτό εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα και έγκριση του δήμου σου.
Η διαδικασία εγγραφής γίνεται μέσω της ιστοσελίδας του δήμου σου (kommune). Αν δεν υπάρχει διαθεσιμότητα ή αν δεν κάνεις εγκαίρως αίτηση, το παιδί εγγράφεται αυτόματα στο σχολείο που αντιστοιχεί στη διεύθυνσή σου.
💡 Μπορείς να δεις ποιο σχολείο ανήκει στη διεύθυνσή σου, ψάχνοντας στο site του κάθε δήμου. Για στατιστικά και αξιολογήσεις δες στο uddannelsesstatistik.dk.
Μην πανικοβάλεσαι. Όλα είναι θέμα προγραμματισμού.
Ας αρχίσουμε από το γεγονός ότι η Δανία είναι εξοικειωμένη με παιδιά που έρχονται από άλλες χώρες. Οι δάσκαλοι και τα σχολεία τις περισσότερες φορές έχουν εμπειρία στο πώς να εντάξουν παιδιά με διαφορετικό γλωσσικό υπόβαθρο.
Το παιδί θα ξεκινήσει μαθαίνοντας τη γλώσσα μέσα από καθημερινές επαφές, και αν χρειαστεί, θα τοποθετηθεί για λίγο διάστημα σε τάξη ένταξης. Τα περισσότερα παιδιά προσαρμόζονται γρήγορα, ιδίως αν είναι κάτω των 10 ετών.
Αυτό βέβαια σε καμία περίπτωση δε σημαίνει ότι δε θα είναι δύσκολο για το παιδί στην αρχή. Ο ρόλος του γονέων είναι να κάνουν από την πλευρά τους τη μετάβαση των παιδιών τους όσο πιο εύκολή γίνεται.
Αν ξέρεις λοιπόν ότι έρχεται μετακόμιση στη Δανία, μη χάνεις χρόνο!
Διάβασε μαζί του δανέζικα παιδικά βιβλία ή audiobooks
Βρες από την Ελλάδα μια δανέζα babysitter, ώστε να αρχίσει να εκτίθεται το παιδί στη γλώσσα
Άρχισε κι εσύ δανέζικα χτες!
Θα ακολουθήσει άρθρο σχετικά με το πως μπορείς να διευκολύνεις τη μετάβαση του παιδιού σου στη Δανία 🙂
💡 Αν θες πραγματικά να ανήκεις: Μάθε τη γλώσσα.
Οι Δανοί θα σου χαμογελάσουν, θα σου μιλήσουν αγγλικά, θα σε βοηθήσουν.
Αλλά χωρίς δανέζικα, αυτό που θα λαμβάνεις είναι ένα φιλικό — αλλά ξεκάθαρο — “απέξω”.
Αυτή ήταν μια ακόμα βουτιά στον κόσμο της καθημερινότητας με παιδιά στη Δανία. Κάποια πράγματα ίσως σε ξενίζουν, άλλα πιθανώς σε εμπνέουν.. Kαι όλα μαζί σε κάνουν να βλέπεις αλλιώς τη ζωή με παιδιά σε μια νέα χώρα.
Έρχεται μετακόμιση στη Δανία. Τι μπορώ να κάνω για να είναι η μετάβαση πιο ομαλή για το παιδί μου;
Στο part 3, ρίχνουμε μια ματιά σε απλές, πρακτικές κινήσεις που μπορείς να κάνεις πριν και μετά τη μετακόμιση, για να στηρίξεις το παιδί σου συναισθηματικά, κοινωνικά και γλωσσικά.
Μέχρι τότε, δες αυτό το βίντεο στο οποίο συζητάμε με τους The Travel Fellas για το εκπαιδευτικό σύστημα στη Δανία και τα όμορφα που κάνουμε στον Παιδόκηπο.
Είμαι η Χρύσα Οικονομίδου, ιδρύτρια και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων του
Παιδοκήπου στην Κοπεγχάγη — ένα Παιδικό Κέντρο Γλώσσας και Πολιτισμού για Παιδιά Ελληνικής Καταγωγής στη Δανία.
Σε μια άλλη ζωή, ήμουν στέλεχος σε πολυεθνικές και startups. Σήμερα “παίζω και μαθαίνω” στα παιδιά ελληνικά, εντός και εκτός τάξης, και προσπαθώ να βοηθώ πολύγλωσσες οικογένειες που ζουν μακριά από τη χώρα καταγωγής τους μέσα από το
Multilingual Families.
📚 #δανεΖΩ – Μια σειρά άρθρων για τη ζωή με παιδιά στη Δανία
Το “Ζωή με παιδιά στη Δανία” είναι μία σειρά άρθρων που γεννήθηκε από την ανάγκη μου να απαντήσω σε όλες εκείνες τις ερωτήσεις που λαμβάνω ξανά και ξανά τα τελευταία χρόνια από Έλληνες γονείς που σκέφτονται να μετακομίσουν στη Δανία.
Αν διαβάζεις αυτό το άρθρο, ίσως σκέφτεσαι να κάνεις το μεγάλο βήμα: να μετακομίσεις στη Δανία με την οικογένειά σου. Ίσως το σκέφτεσαι καιρό, ίσως μόλις σου μπήκε η ιδέα. Όπως και να ’χει, καταλαβαίνω απόλυτα τους προβληματισμούς, την αγωνία και τις απορίες που γεννιούνται.
Λαμβάνω καθημερινά μηνύματα από Έλληνες που ρωτούν: – Τι γίνεται με τα σχολεία; – Πού να μείνω; – Πώς θα προσαρμοστεί το παιδί μου σε ένα ξένο περιβάλλον; – Πόσο διαφορετική είναι εκεί η καθημερινότητα;
Άρχισα να γράφω αυτά τα άρθρα γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο: Για να υπάρχουν οι απαντήσεις κάπου προσβάσιμες σε όλους, ώστε να ενημερωθείς με πραγματικές πληροφορίες, χωρίς ωραιοποιήσεις, αλλά και με σεβασμό στην ελπίδα και το όνειρο που κουβαλά κάθε οικογένεια όταν αλλάζει χώρα.
Ας αρχίσουμε λοιπόν, με κάποια πρώτα γενικά πράγματα: η ζωή και η καθημερινότητα στη Δανία.
Η Δανία είναι μια χώρα που δύσκολα αφήνει ασυγκίνητο τον επισκέπτη ή τον νέο κάτοικο.
Από τη μία τάξη, οργάνωση, ασφάλεια, εμπιστοσύνη, καθαριότητα, βλέμματα που διασταυρώνονται, μάτια που χαμογελούν όταν συναντηθούν, παιδικές χαρές σε κάθε γειτονιά, φωτεινά καλοκαίρια. Από την άλλη γκρι χειμώνες που μοιάζουν ατελείωτοι, ομίχλη, κρύο, σκοτάδι, βουβαμάρα.
Jeg kan klare mig.
Μπορώ να τα καταφέρω μόνος/μόνη μου.
Πρόσθεσε σε όλα αυτά και μια κοινωνία που σε σέβεται αλλά δεν σε νταντεύει: Η Δανία απαιτεί να είσαι ενεργός, αυτόνομος, ενήμερος. Δε θα σε πάρει κανείς από το χέρι. Εδώ, το motto είναι: “Jeg kan klare mig” – Μπορώ να τα καταφέρω μόνος/μόνη μου”. Η πληροφόρηση υπάρχει, σε περιμένει, αλλά είναι δική σου ευθύνη να την αναζητήσεις. Το κράτος σου λέει: “σου δίνω τα εργαλεία, χρησιμοποίησέ τα”.
Ο καιρός το χειμώνα είναι ένα σοκ για πολλούς Έλληνες: σκοτάδι και κρύο το χειμώνα, συννεφιά, συχνές ψιχάλες και αέρας.
Αλλά η άνοιξη και το καλοκαίρι αποζημειώνει! Η Δανία τον μισό χρόνο είναι παράδεισος και τον άλλο μισό είναι η Μόρντορ. Κι όταν το φως επανέρχεται την άνοιξη, βγαίνουμε όλοι έξω σχεδόν γυμνοί παντού, στα πάρκα, στους δρόμους, στις πλατείες και φωτοσυνθέτουμε.
Οι Δανοί αγαπούν τη ρουτίνα και τα ημερολόγιά τους. Τα ραντεβού και τα events κλείνονται με αριθμό εβδομάδας: “τη βδομάδα 17 θα κάνουμε πικ νικ” κι εσύ πρέπει να ξέρεις ποια είναι η εβδομάδα 17, οπότε κάνε στον εαυτό σου τη χάρη και βάλε στο Google calendars να σου λέει και τις εβδομάδες.
Η καθημερινότητά των Δανών μπορεί να φαίνεται πιο “ήσυχη” από ότι στην Ελλάδα και ο ρυθμός πιο χαλαρός, αλλά υπάρχει δομή και κανόνες που ακολουθούνται πιστά. Παράδειγμα: μεσημεριανό τρώμε στις 11.30-12.00, βραδινό στις 18.00 και τα περισσότερα παιδιά κοιμούνται για βράδυ αυστηρά από τις 19.30-20.00.
Στην αρχή ίσως βιώσεις στερητικό σύνδρομο χάους. Δεν υπάρχει ένταση, φωνές, κόρνες, μούντζες. Μετά την αποτοξίνωση, και αφού ξεπεράσεις το πρώτο σοκ, είτε θα καταλάβεις ότι δεν ανήκεις εδώ και χρειάζεσαι χάος για να λειτουργήσεις, είτε θα νιώσεις ελέυθερος.
Η Δανία δεν σε κερδίζει με μεγαλεία, αλλά με τη διάχυτη απλότητα που κυριαρχεί παντού, το πόσο μίνιμαλ είναι τα πάντα και τέλος, το γεγονός ότι ο αέρας “μυρίζει” εμπιστοσύνη και ασφάλεια.
Για να κατανοήσεις τον τρόπο που λειτουργεί η κοινωνία εδώ, αρκούν λίγες λέξεις: Ισότητα. Αυτονομία. Εμπιστοσύνη. Fællesskab. Hygge.
Ισότητα
Οι Δανοί μεγαλώνουν μαθαίνοντας πως κανείς δεν είναι πιο σημαντικός από τον άλλον — ούτε λόγω θέσης, ηλικίας, πλούτου ή φύλου. Πρακτικά θα το παρατηρήσεις στον ενικό που χρησιμοποιούν για να μιλήσουν μεταξύ τους ο/η καθηγητής/καθηγήτρια με το παιδί, ο/η διευθυντής/διευθύντρια με τον/την υπάλληλο, ο πελάτης στο καφέ με τον barista, χωρίς τίτλους, χωρίς αποστάσεις.
Αυτονομία
Η αυτονομία είναι ίσως η πιο εντυπωσιακή πλευρά του συστήματος. Από πολύ μικρά, τα παιδιά ενθαρρύνονται να τα καταφέρνουν μόνα τους: να ντύνονται, να φροντίζουν τα πράγματά τους, να εκφράζουν τη γνώμη τους, να παίρνουν αποφάσεις. Δεν υπάρχει υπερπροστασία — υπάρχει ενθάρρυνση. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: “Μπορείς. Και σε εμπιστευόμαστε ότι θα τα καταφέρεις.”
Εμπιστοσύνη
Η κοινωνία λειτουργεί με έναν άτυπο, αλλά πολύ ισχυρό, κώδικα: Σε εμπιστεύομαι. Και περιμένω από εσένα να φερθείς υπεύθυνα. Η φιλοσοφία είναι ότι αν οι άνθρωποι νιώθουν εμπιστοσύνη, λειτουργούν με ενσυναίσθηση και συνέπεια. Θα το δεις αυτό και στην πράξη, στους δρόμους σε γειτονιές της πόλης: μικρά “μαγαζάκια” στημένα μπροστά σε σπίτια, χωρίς πωλητή, χωρίς κάμερες, χωρίς επιτήρηση. Μονάχα ένα ταμπελάκι με τις τιμές, και οδηγίες για το πού να αφήσεις τα χρήματα ή πώς να πληρώσεις μέσω mobilepay. Κανείς δεν ελέγχει — και σχεδόν όλοι πληρώνουν.
Fællesskab
Πρόκειται για τη δανέζικη λέξη που σημαίνει κοινότητα, συλλογικότητα, “είμαστε μαζί σε αυτό”. Αποτυπώνεται στις ομάδες γονέων στα σχολεία, στο πώς τα παιδιά μίας τάξης παίζουν όλα μαζί, χωρίς κλίκες, όταν μαζεύονται οι γονείς και οργανώνουν καθαρισμό αυλής στο σχολείο — είναι κομμάτι της κουλτούρας και είναι πιθανότατα και η βάση που κρατά την κοινωνία ενωμένη.
Hygge
Hygge: ένα κερί στο παράθυρο, ένα ζεστό ρόφημα, μια κουβέρτα και μια απλή συζήτηση με κάποιον που σε νοιάζεται. Hygge λοιπόν, είναι η σκόπιμη επιλογή να δημιουργείς ομορφιά στην καθημερινότητα, χωρίς μεγαλεπίβολα πράγματα. Οι Δανοί όπως είπαμε είναι μίνιμαλ. Η απλότητα κυριαρχεί και δεν εντυπωσιάζονται από το φανταχτερό. Προτιμούν το λιτό, το ζεστό, το αυθεντικό.
Janteloven
Ο άγραφος “νόμος” της ταπεινότητας:
«Μην πιστεύεις ότι είσαι κάτι παραπάνω από τους άλλους.»
Δεν έχει σκοπό να σε μειώσει. Έχει σκοπό να σε εντάξει. Σε καλεί να λειτουργείς με σεμνότητα, να μην υπερηφανεύεσαι, να μην προβάλλεις. Η συλλογικότητα έχει προτεραιότητα έναντι της ατομικής προβολής.
Για παράδειγμα, στα γενέθλια των παιδιών, ειδικά από τη σχολική ηλικία και μετά, δεν υπάρχει “διαγωνισμός” για το ποιος θα φτιάξει την πιο εντυπωσιακή τούρτα ή θα στολίσει καλύτερα τον χώρο. Ο στόχος είναι ξεκάθαρος: να περάσουμε καλά όλοι μαζί.
Συχνά, τα γενέθλια γιορτάζονται ομαδικά, σε γκρουπ 4–5 παιδιών, με λιτότητα και σεβασμό στην ισορροπία. Δεν υπάρχουν βουνά από γλυκά, ούτε πανάκριβα δώρα από όλους. Ο κάθε γονιός φροντίζει να πάρει ένα δώρο μόνο στο δικό του παιδί — και αυτό είναι αρκετό. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Στην πρώτη συνάντηση γονέων της “μηδενικής” τάξης, όπως λέγεται η πρώτη τάξη του σχολείου, οι κανόνες για τον τρόπο που θα γιορτάζονται τα γενέθλια συναποφασίζονται. Δεν αποφασίζεις μόνος σου. Είσαι μέρος μιας κοινότητας που κινείται και αποφασίζει μαζί, για το καλό του συνόλου (βλ. fællesskab).
Η κουλτούρα της Δανίας δεν είναι κάτι που “μαθαίνεται” — είναι κάτι που σταδιακά το ζεις, το παρατηρείς, το επεξεργάζεσαι, το απορροφάς. Στην αρχή θα νιώσεις ίσως λίγο εκτός. Μετά ίσως κάτι πάρεις, ίσως κάτι από όλα αυτά να θες να το κρατήσεις για πάντα.
Extra tip – Μάθε τη γλώσσα
Μπορεί να μιλούν όλοι αγγλικά. Μπορεί να σε εξυπηρετούν, να χαμογελούν, να προσπαθούν. Αλλά αν θέλεις πραγματικά να τους καταλάβεις — και να σε καταλάβουν — μάθε τη γλώσσα. Προσπάθησε έστω. Η γλώσσα ανοίγει πόρτες. Αλλά κυρίως, σε κάνει μέρος της κοινωνίας.
💡 Αν θες πραγματικά να ανήκεις: Μάθε τη γλώσσα.
Οι Δανοί θα σου χαμογελάσουν, θα σου μιλήσουν αγγλικά, θα σε βοηθήσουν.
Αλλά χωρίς δανέζικα, αυτό που θα λαμβάνεις είναι ένα φιλικό — αλλά ξεκάθαρο — “απέξω”.
Αυτή ήταν μια πρώτη βουτιά στον κόσμο της δανέζικης καθημερινότητας. Κάποια πράγματα ίσως σε ξενίζουν, άλλα πιθανώς σε εμπνέουν.. Kαι όλα μαζί σε κάνουν να βλέπεις αλλιώς τη ζωή με παιδιά σε μια νέα χώρα.
Στο επόμενο μέρος: Εκπαίδευση και παιδιά στη Δανία.
Πώς είναι δομημένο το εκπαιδευτικό σύστημα; Γιατί θεωρείται ένα από τα πιο καινοτόμα στον κόσμο;
Στο part 2, ρίχνουμε μια ματιά στα σχολεία — εντός και εκτός τάξης — και προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς τελικά τα “δανάκια” γίνονται αυτόνομα παιδιά που λένε τη γνώμη τους. Ανακαλύπτουμε τι σημαίνει να μεγαλώνεις σε μια χώρα όπου η φωνή σου έχει σημασία, από τη μηδενική τάξη μέχρι την επαγγελματική ζωή.
Μέχρι τότε, δες αυτό το βίντεο στο οποίο κάνουμε μια όμορφη βόλτα στην Κοπεγχάγη με τους The Travel Fellas και συζητάμε αυτά και άλλα πολλά!
Είμαι η Χρύσα Οικονομίδου, ιδρύτρια και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων του
Παιδοκήπου στην Κοπεγχάγη — ένα Παιδικό Κέντρο Γλώσσας και Πολιτισμού για Παιδιά Ελληνικής Καταγωγής στη Δανία.
Σε μια άλλη ζωή, ήμουν στέλεχος σε πολυεθνικές και startups. Σήμερα “παίζω και μαθαίνω” στα παιδιά ελληνικά, εντός και εκτός τάξης, και προσπαθώ να βοηθώ πολύγλωσσες οικογένειες που ζουν μακριά από τη χώρα καταγωγής τους μέσα από το
Multilingual Families.
Δύο χρόνια μετά την τραγωδία στα Τέμπη, με τη μαύρη επαίτιο στο κατόφλι και έντονα συναισθήματα διαχυτα όπου υπάρχουν ελληνες, o Παιδόκηπος θα είναι εκεί 28.2 μπροστά στην Ελληνική Πρεσβεία στη Κοπεγχάγη, με μια συμβολική δράση με στόχο να δείξει με βιωματικό τρόπο στα Παιδοκηπάκια ότι οι φωνές μας, όταν ενώνονται, έχουν δύναμη. Θα είμαστε εκεί, όχι απλά ως θεατές, αλλά ως ενεργά μέλη μιας κοινωνίας που διεκδικεί δικαιοσύνη, ασφάλεια και αλληλεγγύη.
Προσωπικά, ήταν υπεράνω των δυνάμεών μου να μείνω ανέκφραστη σχετικά με τα Τέμπη. Τόσο εγώ, όσο και όλη η εκπαιδευτική ομάδα του διαδραστικού θεάτρου του Παιδόκηπου, νιώθαμε την ίδια ανάγκη: να κάνουμε κάτι, να επικοινωνήσουμε με τα παιδιά για το θέμα αυτό, να διεκδικήσουμε ασφάλεια για όλους, να σταθούμε και να υποστηρίξουμε τις οικογένειες των θυμάτων όσο μπορούμε.
Η δράση Το Ταξίδι που Σταμάτησε έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να μεταφέρει το μήνυμα της συλλογικότητας, της ευθύνης και της ελπίδας, μέσα από ένα συμβολικό αφήγημα. Εκείνη την ημέρα, τα παιδιά θα παρακολουθήσουν μια ιστορία διάρκειας 20 λεπτών το πολύ (γράφουμε 45 λεπτά γιατί μέχρι να μαζευτούμε, να αρχίσουμε κλπ περνάει η ώρα). Η ιστορία αυτή δε θα μιλά για τον πόνο, αλλά για τη δύναμη που έχουμε όλοι να αλλάξουμε τα πράγματα όταν στεκόμαστε ο ένας δίπλα στον άλλον. Δεν θα εστιάσουμε στην απώλεια, αλλά στην αξία της φωνής μας και στο δικαίωμά μας στην ασφάλεια.
Έχουμε δουλέψει με πολλή προσοχή ώστε ό,τι παρουσιαστεί να έχει το κατάλληλο ύφος και να είναι αναπτυξιακά κατάλληλο για τα παιδιά. Επίσης, αυτό που θα παρουσιαστεί δεν περιλαμβάνει πολιτικό μήνυμα.
Το πρόγραμμα της δράσης επικοινωνήθηκε σε ειδικούς ψυχικής υγείας (παιδοψυχιάτρους, ψυχολόγους, ψυχοπαιδαγωγούς κ.α.). Μία από τις πόρτες που χτυπήσαμε ήταν αυτή της Ευτυχίας Βαρσαμή (Ψυχοπαιδαγωγός, MSc Aναπτυξιακή Ψυχολογία). Εκτός από το να της αποστείλουμε το πρόγραμμα της δράσης, αποφασίσαμε να κάνουμε μια ουσιαστική συζήτηση μαζί της και να τη μοιραστούμε με όλους τους γονείς – μέλη και μη – σχετικά με το πώς μιλάμε στα παιδιά για τα Τέμπη. Η Ευτυχία, μεταξύ άλλων, δίνει πολύτιμες συμβουλές για το πώς να μιλήσουμε στα παιδιά πριν και μετά τη δράση.
Εάν σκοπεύετε να έρθετε, σας προτείνω να διαβάσετε προσεκτικά τη συνέντευξη.
Πώς να μιλήσετε στα παιδιά για τα Τέμπη – Συμβουλές από την Ευτυχία Βαρσαμή
-Ευτυχία, για όσους δε σε γνωρίζουν πες μας αρχικά δύο λόγια για σένα.
Είμαι η Ευτυχία Βαρσαμή, Ψυχοπαιδαγωγός, MSc Aναπτυξιακή Ψυχολογία. Ασχολούμαι με τη συμβουλευτική γονέων, τις ομάδες ενδυνάμωσης γονέων και τη δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων για εκπαιδευτικούς. Είμαι συγγραφέας παιδικών βιβλίων τα οποία ταξιδεύω με τις παρουσιάσεις μου σε διάφορα σχολεία και άλλους φορείς υλοποιώντας τα αντίστοιχα ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα.
Έχω δημιουργήσει με αγάπη και μεράκι το website & blog μου και τα social media με στόχο να έχουμε έναν χώρο ενημέρωσης, ενδυνάμωσης με ασφάλεια κι εμπιστοσύνη.
– Πώς μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά για ένα τόσο σοβαρό και τραυματικό γεγονός, όπως η τραγωδία στα Τέμπη και ποιες διαφορές υπάρχουν στην προσέγγιση ανάλογα με την ηλικία του παιδιού;
Όταν μιλάμε στα παιδιά για ένα δυστύχημα, χρησιμοποιούμε απλά και κατανοητά λόγια, χωρίς περιττές λεπτομέρειες ή υπερβολικές εκφράσεις που μπορεί να τα τρομάξουν. Για παράδειγμα, αποφεύγουμε φράσεις όπως “αιματοκύλισμα” ή “κοιλάδα του αίματος”, γιατί δημιουργούν εικόνες που τα παιδιά δεν μπορούν να διαχειριστούν. Είναι σημαντικό να μην εκτίθενται στις ειδήσεις, καθώς συχνά παρουσιάζουν τα γεγονότα με τρόπο που δεν παρέχει αίσθημα ασφάλειας, αλλά εντείνει τον φόβο. Παρατηρούμε τη συναισθηματική τους αντίδραση και δεν μας ξαφνιάζει αν γελάσουν ή τραγουδήσουν – αυτό μπορεί να είναι αμηχανία. Αν νιώσουν φόβο ή ανησυχία, το αναγνωρίζουμε και το ονομάζουμε. Κλείνουμε πάντα τη συζήτηση με ένα αίσθημα ασφάλειας, διαβεβαιώνοντάς τα ότι προσέχουμε και είμαστε ασφαλείς.
-Πώς μπορούμε να απαντήσουμε σε δύσκολες ερωτήσεις των παιδιών, όπως “Γιατί έγινε αυτό;” ή “Θα μπορούσε να μου συμβεί κι εμένα;”
Είναι σημαντικό να μεταλαμπαδεύσουμε στα παιδιά τα αισθήματα ασφαλείας. Στην ερώτηση “θα μπορούσε να μου συμβεί εμένα;” πείτε κάτι σαν:
“Καταλαβαίνω την ανησυχία σου αλλά αυτά τα ατυχήματα δεν είναι συχνά. Όταν ταξιδεύουμε προσέχουμε Και υπάρχουν πολλά πράγματα που κάνουμε για να είμαστε ασφαλείς. Ότι σκέφτεσαι κι εσύ ανησυχεί μπορούμε να το συζητάμε, πάντως αυτό που συνέβη δεν είναι κάτι που γίνεται συχνά, Άλλωστε αυτό διεκδικούμε φωνάζουμε για να φτιαχτούν τα μέσα ώστε να μην ξανά συμβεί ποτέ”.
Στην ερώτηση γιατί συνέβη:
“Γιατί κάποιοι που είναι υπεύθυνοι δε φροντίζουν την συντήρησή των τρένων, να υπάρχει αρκετό προσωπικό και σύγχρονα συστήματα! Αυτό που συνέβη στα Τέμπη μας έδειξε πόσο σημαντικό είναι να μας ενδιαφέρει η ασφάλεια να φωνάζουμε για αυτήν και να την απαιτούμε”
-Ποιες είναι οι βασικές αρχές της αναπτυξιακής ψυχολογίας που πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας όταν αγγίζουμε τέτοια θέματα με τα παιδιά;
Είναι σημαντικό όταν μιλάμε σε παιδιά προσχολικής ηλικίας να έχουμε στο νου μας απλές εκφράσεις ίσως ένα παράδειγμα ένα παραμύθι ή με ένα παιχνίδι τους, πχ: δύο δικά τους τρένα που τρακάρουν. Στόχος μας είναι να εμπνέουμε την ασφάλεια και την σιγουριά.
Στα παιδιά σχολικής ηλικίας μιλάμε επίσης με απλά λόγια χωρίς τρομακτικές και βαρύγδουπες εκφράσεις και είμαστε διαθέσιμοι να δεχτούμε ερωτήσεις στις οποίες θα πρέπει να απαντήσουμε επίσης ξεκάθαρα χωρίς να φερθούμε γύρω-γύρω το θέμα με αλήθεια κι ειλικρίνεια.
Στους εφήβους μιλάμε με όρους κοινωνικής πολιτικής και αφήνουμε χώρο για ερωτήσεις και για τις απόψεις τους.
Σε όλες τις αναπτυξιακές φάσεις αφήνουμε χώρο να εκφραστεί το συναίσθημα το κατανοούμε και το ονομάζουμε. Είναι σημαντικό να μπορούμε να μοιραστούμε κι εμείς κάτι από το δικό μας συναίσθημα πλαισιώνοντας πάντα μέσα από ένα ασφαλές περιβάλλον.
Πρακτικές οδηγίες για γονείς πριν & μετά τη δράση
-Τι πρέπει να έχουν κατά νου οι γονείς πριν φέρουν τα παιδιά τους στη δράση; Υπάρχουν κάποιες συστάσεις για το πώς να προετοιμάσουν τα παιδιά;
Είναι σημαντικό να έχει γίνει η προετοιμασία πριν έρθουν τα παιδιά στην δράση για το που θα πάνε και για τους λόγους που θα πάμε ακολουθώντας πολλά από τα παραπάνω. Ωστόσο είναι σημαντικό να μη δώσουμε πολλές παραπάνω πληροφορίες από αυτές που ρωτάνε τα παιδιά. Ξεκινούμε με την δράση την οποία θα παρακολουθήσουμε και τον λόγο που συμβαίνει αυτή η δράση και περιμένουμε να δούμε ποιες θα είναι οι ερωτήσεις των παιδιών. Απαντάμε σε ό,τι μας ρωτούν τίποτα περισσότερο τίποτα λιγότερο. Αυτό προϋποθέτει ότι είμαστε πολύ καλοί ακροατές, ενεργητικοί ακροατές.
-Μετά τη δράση, πώς μπορούν οι γονείς να συνεχίσουν τη συζήτηση στο σπίτι με τρόπο που να υποστηρίζει τη συναισθηματική επεξεργασία του παιδιού;
Κατά τη διάρκεια της δράσης κάνουμε μια καλή παρατήρηση του παιδιού πως νιώθει τι ερωτήσεις έχει, τι αντιδράσεις. Αν σε κάτι δεν μπορούν να απαντήσουν εκείνη την ώρα οι γονείς μπορούν να ζητήσουν λίγο χρόνο να το επεξεργαστούν και να απαντήσουν σε δεύτερο χρόνο. Μετά την δράση είναι σημαντικό να επανέλθουμε στην καθημερινότητά μας, στη ρουτίνα μας, η οποία μας δίνει και το πιο μεγάλο αίσθημα ασφάλειας!
-Ποια είναι τα οφέλη του να μιλάμε στα παιδιά για δύσκολα θέματα αντί να τα προστατεύουμε αποφεύγοντάς τα;
Αρχικα χτίζουμε μια σχέση εμπιστοσύνης! Το παιδί έτσι κι αλλιώς θα μάθει το γεγονός κάποια στιγμή. Όταν οι γονείς το έχουμε μοιραστεί μαζί του είναι πολύ σπουδαίο γιατί το κάνουμε μέλος της οικογένειας, μέλος της κοινωνίας! Έπειτα, αν μιλήσουμε στα παιδιά με τρόπο που τους δίνει ασφάλεια, τα βοηθάμε να μάθουν να διαχειρίζονται τον φόβο, τη θλίψη και το άγχος. Μαθαίνουν ότι ακόμα και στα δύσκολα, υπάρχει τρόπος να προχωρήσουμε και να βρούμε λύσεις. Τα παιδιά που γνωρίζουν πώς να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες, μεγαλώνουν πιο δυνατά και έτοιμα να αντεπεξέλθουν στις προκλήσεις της ζωής. Αυτό είναι ψυχική ανθεκτικότητα, και αυτό προετοιμάζει τα παιδιά για τη ζωή!
Κατανοώντας ότι στη ζωή υπάρχουν και δύσκολες καταστάσεις, το παιδί μαθαίνει να συμμετέχει στις κοινωνικές συζητήσεις και δράσεις με ευαισθησία και γνώση. Μαθαίνει ότι τα προβλήματα αντιμετωπίζονται συλλογικά και ότι η κοινωνία μπορεί να βελτιώνεται μέσα από την αλληλεγγύη κι τον αγώνα.
Ένα Μήνυμα πριν Κλείσουμε
Αυτή ήταν λοιπόν η κουβέντα μου με την Ευτυχία, την οποία θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά και από αυτό το μέσο για τις συμβουλές της και τον χρόνο που μας αφιέρωσε.
Μπορείτε να βρείτε την Ευτυχία Βαρσάμη στο site της και στο instagram.
Η ευθύνη που νιώθω ως παιδαγωγός και μέλος του ΔΣ του Παιδόκηπου είναι τεράστια. Αντιμετωπίζω το ρόλο μου με σοβαρότητα και είναι σημαντική προτεραιότητα για εμένα όταν προσκαλούμε γονείς και παιδιά στις δράσεις μας, να διασφαλίζουμε ότι αυτό που παρουσιάζεται είναι κατάλληλο και ότι καλύπτει τους εκάστοτε παιδαγωγικούς και εκπαιδευτικούς μας στόχους.
Δεν μπορούμε να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, αλλά μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά μας τη σημασία του να νοιάζονται, να διεκδικούν και να μη σιωπούν μπροστά σε ό,τι είναι άδικο. Η συμμετοχή μας είναι μια πράξη σεβασμού στη μνήμη εκείνων που χάθηκαν και μια υπενθύμιση και απαίτηση ότι η ασφάλεια δεν είναι διαπραγματεύσιμη.
Αγάπη, χρυσόσκονη, αλληλεγγύη και διεκδίκηση λοιπόν,
Σας περιμένω στις 28.2 ✊
Χρύσα
📹 Δείτε τη Δράση Μνήμης & Διεκδίκησης για Παιδιά & Οικογένειες του Παιδόκηπου: Το Ταξίδι Που Σταμάτησε
Η Δράση Μνήμης & Διεκδίκησης για Παιδιά & Οικογένειες του Παιδόκηπου: Το Ταξίδι Που Σταμάτησε πραγματοποιήθηκε στις 28.2.2025, στη μεγάλη συγκέντρωση για τα Τέμπη έξω από την Ελληνική Πρεσβεία στην Κοπεγχάγη.
Κείμενο/Αφήγηση: Χρύσα Οικονομίδου
Τρένο της Χαράς: Χριστίνα Κυριακοπούλου, Ειρήνη Μαρία Ελευθεριάδου, Αναστασία Μιχαλοπούλου
Τρένο της Ελπίδας: Μικέλα Θεοχάρη, Χρύσα Λαγγίδου, Βασιλική Μουγκού
Λήψη Βίντεο: Τασούλα Οικονόμου
📺 Παρακολουθήστε αποσπάσματα στο βίντεο:
Σχετικά με τη συντάκτρια
Είμαι η Χρύσα Οικονομίδου, ιδρύτρια και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων του
Παιδοκήπου στην Κοπεγχάγη — ένα Παιδικό Κέντρο Γλώσσας και Πολιτισμού για Παιδιά Ελληνικής Καταγωγής στη Δανία.
Σε μια άλλη ζωή, ήμουν στέλεχος σε πολυεθνικές και startups. Σήμερα “παίζω και μαθαίνω” στα παιδιά ελληνικά, εντός και εκτός τάξης, και προσπαθώ να βοηθώ πολύγλωσσες οικογένειες που ζουν μακριά από τη χώρα καταγωγής τους μέσα από το
Multilingual Families.
Μετά την επιτυχημένη ολοκλήρωση του τον περασμένο Μάρτιο, αποφασίσαμε να επαναλάβουμε το 2ήμερο Σεμινάριο Ψυχοδράματος στην Κοπεγχάγη για ενήλικεςκαι το 2026, παρέα με τον Ψυχίατρο π & ε – Ψυχοθεραπευτή Δημήτρη Καράγιωργα και τον Ψυχίατρο – Ψυχοδραματιστή Αντώνη Λιοδάκη.
Κάποια χρόνια πριν, χρειάστηκα βοήθεια στη διαχείριση μιας κρίσης. Αναζήτησα λοιπόν έναν Έλληνα παιδοψυχίατρο που να κατανοεί τις συνθήκες ζωής και το περιβάλλον στη Δανία. Κάποιος μου πρότεινε τον Δημήτρη. Κλείσαμε μια συνεδρία και, αφού με άκουσε, μου είπε δυο λόγια που έχουν εφαρμογή παντού και που δεν θα ξεχάσω ποτέ:
“Χρύσα, τα παιδιά μαθαίνουν να διαχειρίζονται τις κρίσεις παρατηρώντας τους μεγάλους γύρω τους και βιωματικά, όταν τους δίνουμε τον χώρο να τις αντιμετωπίσουν. Όταν έξω γίνεται σεισμός, και όλοι είναι έξω, δεν κρατάς το παιδί μέσα στο σπίτι για να το προστατέψεις. Βγαίνεις κι εσύ έξω, εξηγείς στο παιδί και διαχειρίζεστε την κρίση μαζί με ψυχραιμία.”
Ο Δημήτρης λοιπόν, που τόσο με έχει βοηθήσει στο ταξίδι της γονεϊκότητας αλλά και στο ρόλο μου ως παιδαγωγός, έρχεται στην Κοπεγχάγη για ένα 2ήμερο Σεμινάριο Ψυχοδράματος στην Κοπεγχάγη για ενήλικες και σκέφτηκα να κάνουμε μια συζήτηση να σας τον συστήσω διαδικτυακά.
Ο Δημήτρης.
—Μπορείς να μας πεις λίγα λόγια για σένα;
Γεννήθηκα το 1977, σπούδασα Ιατρική και Ψυχιατρική π&ε σε Ρουμανία και Σουηδία αντίστοιχα. Ζω και εργάζομαι στην Κόρινθο, είμαι πατέρας δυο παιδιών και με ενδιαφέρει ως πεδίο μελέτης “η συμβολή της Τέχνης στη Θεραπεία”.
—Ποια η σύνδεσή σου με τη Σκανδιναβία;
Από το 2007 – 2013 έζησα στο Malmö και εργάστηκα στην Πανεπιστημιακή Κλινική ολοκληρώνοντας την ειδίκευση μου στην Ψυχιατρική παιδιών και εφήβων και μέρος της Ψυχοθεραπευτικής μου εκπαίδευσης. Ταυτόχρονα γνώρισα ανθρώπους διαφόρων εθνικοτήτων με διαφορετικά πολιτισμικά backgrounds να φτιάχνουν ένα πολύχρωμο μωσαϊκό αντιθέσεων, συνδέσεων, συγκρούσεων, αγωνίας για συνύπαρξη. Παρακολούθησα και συμμετείχα σε ενδιαφέροντα σεμινάρια, εκπαιδεύσεις, φεστιβάλ. Νέες φιλίες προέκυψαν ενώ και τα δυο μας παιδιά γεννήθηκαν εκεί.
—Πώς και επέλεξες να επιστρέψεις πίσω στην Ελλάδα;
Ένοιωσα να κλείνει ένας κύκλος ενός τρόπου ζωής, επιθύμησα να ανοίξουμε ένα νέο κύκλο, με εμάς σε περιβάλλοντα και δίπλα σε ανθρώπους, που τόσο μας είχαν λείψει και που τόσο νοιώσαμε να ταιριάζουν στις τότε (μα και τωρινές) μας ανάγκες. Πάντα θυμάμαι τον Οδυσσέα ο οποίος προτίμησε να επιστρέψει αντί να γίνει αθάνατος. Και όλα αυτά με μικρή γραμμή μελαγχολίας καθώς ‘’όποιος κράτησε έστω και για μια φορά τη βαλίτσα στα χέρια του, ίσως και να μην νοιώσει ποτέ ότι ανήκει’’.
—Ποιες είναι οι ψυχολογικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες όταν προσαρμόζονται σε μια νέα χώρα όπως η Δανία;
Η εμπειρία της μετανάστευσης έχει μελετηθεί και μελετάται, σε μια εποχή που στην κοινωνία της Δύσης ο ξένος εκλαμβάνεται κυρίως ως παρείσακτος, συχνά σαν απειλή. Μετανάστευση σημαίνει όχι μόνο η μετακόμιση σε μια νέα χώρα, παρά και ο αποχωρισμός του ανθρώπου με ένα μέρος της ζωής του, των πολιτισμικών του καταβολών και συνηθειών, της γλώσσας, φίλων και συγγενών, αποχωρισμοί οι οποίοι έχουν συχνά ένα απροσδιόριστο χρονικό ορίζοντα. Η μεταναστευτική εμπειρία από ανθρώπους οι οποίοι δεν ξενιτεύονται οικειοθελώς (πρόσφυγες) παρά το επιβάλουν δύσκολες κοινωνικές συνθήκες (πόλεμος, φτώχεια, ομοφοβία κ.α) συχνά συνοδεύεται με σοβαρές ψυχοτραυματικές εμπειρίες. Η Δανία όπως και η Σουηδία από προηγούμενες δεκαετίες έχουν υπάρξει χώρες υποδοχής , ο τρόπος όμως που βιώνουν οι μετανάστες την νέα τους πραγματικότητα πιστεύω ότι είναι συνάρτηση διαφόρων παραμέτρων όπως ατομικοί, πολιτισμικοί, οικονομικοί, κοινωνικοπολιτικοί κ.α. Σίγουρα η λεγόμενη “προσαρμογή” αφορά μια ολόκληρη συλλογική διεργασία η οποία έχει χαρακτηριστικά στάδια (premigration, migration, postmigration).
—Πώς επηρεάζει η αίσθηση του ΄΄ανήκειν΄΄ ή η έλλειψή της την ψυχική υγεία των μεταναστών;
Το “ανήκειν” ως στοιχείο ταυτότητας, ως σημείο χωροχρονικού προσδιορισμού, ως εμπειρία ασφάλειας και συνεννόησης και τέλος ως καταφύγιο της συλλογικής πλαισίωσης αποτελεί το λιμάνι που σαλπάρουν τα πλοία της εξερεύνησης. Είναι λιμάνι. Η αμφισβήτηση αυτής της θερμής βεβαιότητας, παράγοντας stress, συνοδεύεται συχνά από άγχος και θλίψη. Το αίσθημα του “μη ανήκειν” ταιριάζει συχνά της μοναξιάς, της (αύτο)εξορίας, της αβεβαιότητας, του αποχωρισμού και του πένθους.
—Ποιες στρατηγικές μπορεί να υιοθετήσει ένας μετανάστης για να εξασφαλίσει μια ομαλότερη ψυχολογική μετάβαση, να αποφύγει την απογοήτευση, την αίσθηση απομόνωσης ή/και να διαχειριστεί τη νοσταλγία; Τι ρόλο παίζει η κοινότητα και η κοινωνική υποστήριξη στη διατήρηση της ψυχικής ευεξίας των Ελλήνων που ζουν στο εξωτερικό;
Ζω όπου συμμετέχω. Η συνάντηση, το μοίρασμα, η αλληλεγγύη, η Τέχνη, η δημιουργία συλλογικοτήτων, τα από κοινού σχέδια και ο αγώνας μας για την υπεράσπισή τους, απαντούν περισσότερο στις βαθύτερες ανάγκες μας.
—Πώς επηρεάζονται η ταυτότητα και η ψυχολογία των παιδιών ελληνικής καταγωγής, είτε προέρχονται από ελληνικές οικογένειες είτε από μικτές οικογένειες, όταν μεγαλώνουν σε ένα πολυγλωσσικό και πολυπολιτισμικό περιβάλλον μακριά από την Ελλάδα;
Το πολυγλωσσικό και πολυπολιτισμικό περιβάλλον είναι μια εν δυνάμει σπουδαία συνθήκη για την οικογένεια και τα παιδιά. Ταυτόχρονα είναι μια εξαιρετικά απαιτητική συνθήκη, η οποία βιώνεται ανάλογα με τα ατομικά και οικογενειακά δυναμικά. Τα παιδιά, οι πιο ευαίσθητοι αισθητήρες του οικογενειακού συστήματος, μας δείχνουν συχνά, μέσα από τον τρόπο που υπάρχουν/ ζουν το πως εμείς οι ενήλικες καταφέρνουμε να υπερασπιστούμε αυτή τη συνθήκη. Κάθε γλώσσα και ένας τρόπος, ένας κόσμος μα πολυτιμότερος από όλους, ο τρόπος, ο κόσμος που έχει ανάγκη το κάθε παιδί: αυτός της ασφάλειας, της σαφήνειας, της παρουσίας, της ενσυναίσθησης, των ορίων, της άνευ όρων αποδοχής και αγάπης, του παιχνιδιού, της σωματικής επαφής, του ονείρου.
Το Ψυχόδραμα.
—Τι είναι το Ψυχόδραμα και πώς μπορεί να βοηθήσει άτομα που ζουν μακριά από τον τόπο καταγωγής τους;
Το Ψυχόδραμα είναι ένας τρόπος συνάντησης με τα ανθρώπινα ερωτήματα, ένα εργαστήρι σχέσεων. Έχει βιωματικό χαρακτήρα και απευθύνεται στον καθένα. Προτάθηκε από τον J.L.Moreno και εισάγει στοιχεία Τέχνης, Θεάτρου στη θεραπευτική εμπειρία, προσκαλεί την ομάδα σε δράσεις και μοιράσματα. Ασκήσεις χαλάρωσης, παιχνίδια ρόλων, ψυχοδραματικές και κοινωνιοδραματικές δράσεις πλαισιώνουν το 2μερο. Ένας μικρός μαραθώνιος (Σάββατο & Κυριακή 10πμ – 5μμ με ανάλογα διαλείμματα ) με το Σώμα να μην απουσιάζει από αυτή τη συλλογική εργασία. Η ομάδα σε ατμόσφαιρα οικειότητας, ασφάλειας και εμπιστοσύνης έχει τη δυνατότητα να διαπραγματευτεί, ελεύθερα, ερωτήματα που την αφορούν, παράγοντας ένα πολύτιμο υλικό δράσης, συναισθημάτων και στοχασμών το οποίο μπορεί να εμπνεύσει σε νέες συνειδητοποιήσεις και αλλαγές.
Το Ψυχόδραμα στην Κοπεγχάγη θα γίνει στα ελληνικά: ενδεχομένως ενδιαφέρον βίωμα για συμμετέχοντες ελληνικής καταγωγής που ζουν στη Δανία. Η ομάδα θα απαρτίζεται επίσης από άτομα που θα ταξιδέψουν από Ελλάδα, Σουηδία, Σκωτία και ενδιαφέρεται να αποτελέσει ένα τόπο μοιράσματος, συνέργειας, φροντίδας.
—Ποιο είναι το πιο σημαντικό μάθημα που θα πάρει κάποιος από το 2ήμερο Ψυχόδραμα που θα συντονίσεις στην Κοπεγχάγη;
Το Ψυχόδραμα, αν και συχνά το αντιλαμβάνομαι ως ένα “ελεύθερο σχολείο για ενήλικες” δε δίνει μαθήματα. Δε δίνει συμβουλές. Χωρίς κριτική και διδακτισμούς ενδιαφέρεται να φωτίσει τα ερωτήματα εμπνέοντας μας να συναντήσουμε “τις καλύτερες πλευρές του ατομικού και συλλογικού μας εαυτού” εκλαμβάνοντας το άτομο ως ενεργό και ικανό υποκείμενο να επιφέρει τις αναγκαίες αλλαγές στη ζωή του.
2ήμερο Σεμινάριο Ψυχοδράματος στην Κοπεγχάγη για ενήλικες2026
📅 Πρόγραμμα
📍 Τοποθεσία:Tagensbo Skole, Magistervej 4, 2400 København (στη γνωστή μας αίθουσα)
🔹 Σάββατο 28/2/2026 🕙 10:00 – 17:00
🔹 Κυριακή 1/3/2026 🕙 10:00 – 16:00
🎉 Προαιρετική συμμετοχή σε:
έξοδο για φαγητό που θα γίνει στο κέντρο της Κοπεγχάγης το Σάββατο 28/2/2026 στις 17.30 (η ακριβής τοποθεσία θα ανακοινωθεί σύντομα).
πάρτι το Σάββατο 28/2/2026 στις 21:00 στο Next House Copenhagen, Bernstorffsgade 27, 1577 København
Τι πρέπει να γνωρίζεις:
Το πρόγραμμα επιμελούνται και θα συντονίσουν ζωντανά στην Κοπεγχάγη ο Αντώνης Λιοδάκης και ο Δημήτρης Καράγιωργας
Το σεμινάριο απευθύνεται στον καθένα και δεν χρειάζεται προηγούμενη ψυχοθεραπευτική εμπειρία.
Γλώσσα: ελληνική
Οι συμμετέχοντες/σες δεσμεύονται να παρακολουθήσουνολόκληρο το σεμινάριο και όχι μέρος αυτού (εξαιρείται η συμμετοχή στην έξοδο που είναι προεραιτική)
Προτείνονται άνετα ρούχα.
Θα υπάρχουν διαλείμματα μικρότερης και μεγαλύτερης διάρκειας.
Ο αριθμός των συμμετεχόντων/σών είναι περιορισμένος. Θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.
Η κράτηση της συμμετοχής είναι δεσμευτική. Δεν γίνονται δεκτές ακυρώσεις ή επιστροφές χρημάτων.
Συνολικό κόστος συμμετοχής:
Ανά ενήλικα μέλος του Παιδόκηπου / ανέργους / φοιτητές : 1.350dkk
Ανά ενήλικα μη μέλος: 1.750dkk
Στο κόστος δεν συμπεριλαμβάνονται φαγητά και ποτά.
Είμαι η Χρύσα Οικονομίδου, ιδρύτρια και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων του
Παιδοκήπου στην Κοπεγχάγη — ένα Παιδικό Κέντρο Γλώσσας και Πολιτισμού για Παιδιά Ελληνικής Καταγωγής στη Δανία.
Σε μια άλλη ζωή, ήμουν στέλεχος σε πολυεθνικές και startups. Σήμερα “παίζω και μαθαίνω” στα παιδιά ελληνικά, εντός και εκτός τάξης, και προσπαθώ να βοηθώ πολύγλωσσες οικογένειες που ζουν μακριά από τη χώρα καταγωγής τους μέσα από το
Multilingual Families.
Οι περισσότερες έρευνες επικεντρώνονται στους διαδοχικούς και ταυτόχρονα δίγλωσσους/πολύγλωσσους (διάβασε περισσότερα για την ταυτόχρονη και διαδοχική διγλωσσία εδώ), υποθέτοντας ότι «όλες οι γλώσσες τους είναι πάντα ενεργές». Αυτή η λανθασμένη αντίληψη οδηγεί σε μια γενίκευση τόσο παραπλανητική όσο και η άποψη ότι «οι πολύγλωσσοι είναι σαν να έχουν μέσα τους πολλαπλούς μονόγλωσσους».
Ο τρόπος που οι πολύγλωσσοι μαθαίνουν τις γλώσσες τους, καθώς και ο τρόπος που τις χρησιμοποιούν στην καθημερινότητά τους, επηρεάζει το πώς τις οργανώνουν (δηλαδή τη γνωστική οργάνωση των γλωσσών – cognitive organization of languages) και το πως τις επεξεργάζονται στον εγκέφαλό τους (δηλαδή τη γλωσσική επεξεργασία – language processing).
Οι πολύγλωσσοι χρησιμοποιούν λοιπόν τις γλώσσες τους με διαφορετικούς τρόπους – δεν είναι πάντα όλες οι γλώσσες ενεργές την ίδια στιγμή και με τον ίδιο τρόπο.
Βασικοί Τύποι Πολύγλωσσης Ανάπτυξης:
Συνδυαστική, Συντονισμένη και Υποδεέστερη Πολύγλωσσία
Αυτοί οι όροι εισήχθησαν από τον Uriel Weinreich ήδη από το 1953 και προσφέρουν πολύτιμες γνώσεις για το πώς οι δίγλωσσοι/πολύγλωσσοι επεξεργάζονται και χρησιμοποιούν τις γλώσσες τους.
Συνδυαστική πολύγλωσσία: όταν οι γλώσσες μαθαίνονται μαζί και είναι συνδεδεμένες μεταξύ τους (για παράδειγμα στις περιπτώσεις που 2 γονείς μιλούν από μια γλώσσα στα παιδιά τους)
Συντονισμένη πολύγλωσσία: όταν οι γλώσσες μαθαίνονται σε ξεχωριστά περιβάλλοντα, χωρίς άμεση σύνδεση μεταξύ τους (για παράδειγμα στις περιπτώσεις που 2 γονείς έλληνες μιλούν ελληνικά στο σπίτι και το παιδί μιλάει μια άλλη γλώσσα στο σχολείο)
Υποδεέστερη πολύγλωσσία: όταν μία νέα γλώσσα μαθαίνεται μέσω της μετάφρασης από την κυρίαρχη γλώσσα (για παράδειγμα στις περιπτώσεις που 2 γονείς έλληνες μιλούν ελληνικά στο σπίτι και το παιδί μιλάει μια άλλη γλώσσα στο σχολείο)
Λίγο καιρό πριν, μια δημοσίευση στα κοινωνικά δίκτυα τράβηξε την προσοχή μου. Αναφερόταν σε ένα ντοκιμαντέρ που έκανε μια νεαρή μαθήτρια, η Λαμπρινή Παπαχριστοδούλου, με θέμα μια γλώσσα που χάνεται, τα Αρβανίτικα. Αρχικά κέντρισε το ενδιαφέρον μου το γεγονός ότι μια μαθήτρια λυκείου έφτιαξε ένα ντοκιμαντέρ, οπότε το έψαξα λίγο παραπάνω, είδα το ντοκιμαντέρ και διάβασα την ιστοσελίδα που έφτιαξε η Λαμπρινή. Ήθελα να μάθω περισσότερα για το πώς πρέκυψε το ενδιαφέρον της για ένα τέτοιο θέμα. Ψάχνοντας λοιπόν διάβασα τα λόγια της:
“Η γλώσσα είναι ο πυρήνας του πολιτισμού. Όταν χάνουμε τη γλώσσα μας, χάνουμε ένα μέρος του πολιτιστικού μας πλούτου. Τραγούδια, παραμύθια, ποιήματα και έθιμα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη γλώσσα κι όταν αυτή εξαφανίζεται, αυτά ξεθωριάζουν. Είναι σαν να σβήνουμε ένα κεφάλαιο από ένα βιβλίο που δεν θα ξαναγραφτεί.”
Με αυτά τα λόγια της Λαμπρινής να αντηχούν στο μυαλό μου, αποφάσισα να επικοινωνήσω μαζί της και να της ζητήσω να μοιραστεί μαζί μας την ιστορία της.
Η Λαμπρινή και το ντοκιμαντέρ της
—Μπορείς να μας πεις λίγα λόγια για εσένα;
Είμαι μαθήτρια της Γ’ Λυκείου και κατοικώ στην Αθήνα. Ο μπαμπάς μου είναι Ελληνοαμερικανός και η μαμά μου από τις Λίμνες Αργολίδας, ένα χωρίο στο οποίο μιλούνται τα αρβανίτικα. Ακολουθώ τις ανθρωπιστικές επιστήμες και έχω ασχοληθεί αρκετά χρόνια με το θέατρο και τη λογοτεχνία.
—Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σου για τα Αρβανίτικα και τι σε ενέπνευσε να δημιουργήσεις το ντοκιμαντέρ;
Το ενδιαφέρον μου για την γλώσσα ξύπνησε στα τελευταία χρόνια της ζωής μου, όταν συνειδητοποίησα ότι το να ακούγεται μία άλλη γλώσσα πέρα από τα ελληνικά στο χωρίο της μαμάς μου δεν είναι μια συνηθισμένη εμπειρία. Κανένας δεν μου μίλησε ποτέ γι’ αυτό. Ούτε ο παππούς ούτε η γιαγιά μου μου απηύθυναν το λόγο στα αρβανίτικα. Ωστόσο, οι συνομιλίες μεταξύ τους στη γλώσσα αυτή ήταν απόλυτα φυσιολογικές. Κατά κάποιο τρόπο όμως εκλάμβανα πως δεν ήθελαν να τους καταλαβαίνω, σαν να ήταν κάτι μυστικό ή απαγορευμένο. Σε μικρότερη ηλικία θυμάμαι πως ρώτησα τη μητέρα μου αλλά με αποθάρρυνε από το «να το ψάξω». Μεγαλώνοντας η απορία έγινε σπίθα προς εξερεύνηση και το ντοκιμαντέρ ξεπήδησε ως ιδέα, ως ευκαιρία για την αποτύπωση προφορικών συζητήσεων και τραγουδιών στη γλώσσα, εφόσον δεν είναι γραπτή. Να βιντεοσκοπήσω διαλόγους και τραγούδια από «πρώτο χέρι» πριν χαθούν για πάντα καθώς οι Αρβανίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία της Ελλάδας. Ήταν επίσης η ευκαιρία να ευαισθητοποιήσω άτομα στην περεταίρω μελέτη των αρβανίτικων και της ιστορίας των αρβανιτών. Αποτελεί ένα δείγμα βέβαια του πλούσιου υλικού που έχω συλλέξει και σκοπεύω να αναπτύξω.
—Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του ντοκιμαντέρ; Υπήρξε κάτι που σε δυσκόλεψε ιδιαίτερα;
Η αλήθεια είναι ότι με δυσκόλεψε η μνήμη των γηραιότερων ανθρώπων καθώς μετά την αρχική μας συζήτηση αδυνατούσαν να θυμηθούν όσα είπαμε και να συνεχίσουν την σκέψη τους. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι είχα ηχογραφήσει τη γιαγιά μου να τραγουδάει ένα αρβανίτικο τραγούδι. Αργότερα, στην Αθήνα, συνειδητοποίησα ότι λόγω τεχνικού προβλήματος θα χρειαζόταν να επαναληφθεί η διαδικασία. Όταν επέστρεψα στο χωριό η γιαγιά μου δεν θυμόταν ότι είχε συμβεί η αρχική ηχογράφηση, πόσο μάλλον πoιο τραγούδι τραγούδησε!
—Ποια ήταν η αντίδραση των ανθρώπων που συμμετείχαν στο ντοκιμαντέρ; Πώς ένιωσαν όταν είδαν το έργο σου;
Δεν ήταν καθόλου δύσκολο να τους πλησιάσω. Μια μικρή βόλτα μέχρι τη πλατεία του χωριού και μια απάντηση στην ερώτηση «τι νους είσαι εσύ;» ήταν αρκετή για να αρχίσω να μιλάω με τους παππούδες και τις γιαγιάδες για τις εμπειρίες τους ως αρβανίτες. Μοιράστηκαν πολλές προσωπικές και συγκινητικές ιστορίες μαζί μου και τους ευχαριστώ πολύ για αυτό. Τη θέληση να προσφέρουν την είχαν και πολλοί μικροί. Πολλοί θεωρούν ότι η νέα γενιά δεν ενδιαφέρεται για τη Αρβανίτικη γλώσσα επειδή επικρατούσε σε ένα συντριπτικά μικρότερο κομμάτι της ζωής τους σε σύγκριση με τους γονείς και παππούδες τους. Στη πραγματικότητα όμως, χάρη στη μειωμένη επαφή με τη γλώσσα, η ντροπή για τα Αρβανίτικα δεν υπάρχει στα νέα παιδιά. Το μόνο που έχει απομείνει είναι μεγάλο ενδιαφέρον.
—Πώς ένιωσαν όταν είδαν το έργο σου;
Οι αντιδράσεις ήταν μόνο θετικές. Ένιωσαν συγκίνηση και περηφάνεια. Τους άρεσε η ιδέα πως τα παιδιά, πόσο μάλλον ένα παιδί που δεν ζει στο χωριό, θέλησε να εμβαθύνει και να αναδείξει κάτι «δικό τους», μοναδικό που τους ξεχωρίζει.
—Ποιο ήταν το πιο σημαντικό πράγμα που έμαθες μέσα από τη διαδικασία δημιουργίας του ντοκιμαντέρ;
Η δημιουργία του ντοκιμαντέρ ήταν για μένα εξαιρετική εμπειρία. Συνειδητοποίησα πως πράγματι το ταξίδι έχει μεγαλύτερη αξία από τον προορισμό. Γνώρισα πολλούς ανθρώπους και από τον καθένα χωριστά πήρα κάτι. Μοιράστηκαν μαζί μου ιστορίες, τραγούδια, έθιμα, ακόμη και αφηγήσεις παραμυθιών στα αρβανίτικα. Επίσης εξασκήθηκε πολύ η υπομονή μου, μια αρετή που χάνεται μέσα στη βαβούρα και στους γρήγορους ρυθμούς ζωής της πόλης. Όταν συνεργάζεσαι με ηλικιωμένους, ειδικά με αυτούς που ζουν στην εξοχή, μαθαίνεις να ακολουθείς τους ρυθμούς τους. Ίσως δεν είναι αυτοί που πρέπει να ταχύνουν αλλά εμείς που πρέπει να συμφιλιωθούμε με το χρόνο.
—Με τι θέλεις να ασχοληθείς στο μέλλον; Ποια τα όνειρά σου; Τι σπουδές / καριέρα σκέφτεσαι να ακολουθήσεις;
Θα ήθελα να σπουδάσω Ανθρωπολογία στις ΗΠΑ και να ασχοληθώ με της διαφορετικές κουλτούρες και πολιτισμούς. Η Πολιτισμική και γλωσσική ανθρωπολογία είναι το επίκεντρο των στόχων μου.
—Ποιο μήνυμα θέλεις να περάσεις στους συνομήλικούς σου μέσα από το ντοκιμαντέρ σου; Τι πιστεύεις ότι μπορεί να μάθουν από την ιστορία των Αρβανίτικων;
Θα ήθελα να μεταφέρω στους συνομήλικούς μου πωςη ενασχόληση με θέματα που τους αρέσουν μπορεί να τους οδηγήσει σε μονοπάτια εξερεύνησης και δημιουργικότητας.Να μη διστάζουν να ασχολούνται με διαφορετικά πράγματα, θα ανοίξουν οι ορίζοντές τους και θα αναπτύξουν την προσωπικότητά τους. Θα ήθελα να μάθουν πως οι Αρβανίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού κράτους και δεν πρέπει να φέρουν το στίγμα μιας μειονότητας.
Τα Αρβανίτικα
—Μπορείς να εξηγήσεις εν συντομία τι είναι τα Αρβανίτικα και πώς εξελίχθηκαν μέσα στους αιώνες;
Τα αρβανίτικα είναι μια προφορική, χωρίς γραπτό αλφάβητο, διακριτή τοσκική διάλεκτος της αλβανικής γλώσσας. Στα τέλη του 12ου αιώνα έως στις αρχές του 13ου οι Αρβανίτες μετακινήθηκαν από την Β. Ήπειρο προς την Στερεά Ελλάδα, το Μωριά και ορισμένα νησιά. Εκεί ίδρυσαν αυτόνομες κοινότητες και λόγω απομόνωσης διατήρησαν τη γλώσσα τους χωρίς ιδιαίτερη εξέλιξη έως και σήμερα. Αυτό ήταν αιτία για την καλή διατήρηση των ηθών και των εθίμων τους.
—Γιατί θεωρούνται τα Αρβανίτικα διάλεκτος υπό εξαφάνιση και ποιοι είναι οι κύριοι λόγοι για την παρακμή τους;
Τα αρβανίτικα είναι διάλεκτος υπό εξαφάνιση καθώς η γλώσσα είναι μόνο προφορική και «αργοσβήνει». Είναι άγραφη και μόνο ακουστικά μπορεί να τη μάθει κάποιος. Τη μιλούσαν οι παλαιότερες γενιές αλλά δεν τη δίδαξαν στους νεότερους, με αποτέλεσμα να χάνεται μια ολόκληρη παράδοση και πολιτιστικός πλούτος που συνοδεύει τη γλώσσα. Έπειτα από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τα μέλη των αρβανίτικων χωριών άρχισαν να συναναστρέφονται πιο πολύ με τον «έξω κόσμο» και για πρώτη φορά παντρεύονταν μη αρβανίτες. Αργότερα, όταν Αθηναίοι καθηγητές άρχισαν να διδάσκουν στο σχολείο του χωριού, απαγορεύτηκε η χρίση τους επειδή «εμπόδιζαν» την εκμάθηση των ελληνικών και την ελληνική παιδεία. Βέβαια είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι οι καθηγητές δεν γνώριζαν αρβανίτικα και συχνά δυσκολεύονταν στη επικοινωνία με τους μαθητές. Περισσότερες πληροφορίες αναφέρονται στο ντοκιμαντέρ.
—Ποιες είναι οι προκλήσεις διατήρησης των Αρβανίτικων όπως τις συνάντησες κατά τη διάρκεια της έρευνάς σου για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ;
Θεωρώ ιδιαίτερη πρόκληση για τη διατήρηση των αρβανίτικων είναι το ότι οι άνθρωποι που έχουν τα αρβανίτικα ως μητρική τους γλώσσα σιγά σιγά χάνονται και μαζί ο πολιτιστικός τους πλούτος που συνδέεται με τις προσωπικές εμπειρίες τους αλλά και με τη γλώσσα τους. Ένα ολόκληρο μορφωτικό κεφάλαιο, ένα βιβλίο που δε θα ξαναγραφτεί εξαφανίζεται με τρομαχτικά ραγδαίο ρυθμό. Έχει χαθεί πολύς πολύτιμος χρόνος και μαζί του τραγούδια και ιστορίες που πλέον κανείς δεν θυμάται για να επαναφέρει. Θα είναι δύσκολο να κινητοποιήσουμε το ενδιαφέρον της επόμενης γενιάς, να μαζέψουμε πληροφορίες και να αρχίσουμε προσπάθειες εκμάθησης των αρβανίτικων στα επόμενα 10 χρόνια. Παραδοσιακά τραγούδια, φαγητά και χοροί γεμάτοι συναίσθημα για γάμους, κηδείες και γλέντια χάνονται.
—Πώς νιώθουν οι ομιλητές των Αρβανίτικων για την παρακμή της γλώσσας; Υπάρχει κάποια ελπίδα ότι θα καταφέρουν να διατηρήσουν αυτή τη διάλεκτο;
Οι τελευταίοι ομιλητές είναι υπερήφανοι γι’ αυτό που οι ίδιοι έζησαν. Σαφέστατα και λυπούνται για την παρακμή της γλώσσας και όταν συναντούν νέους που ενδιαφέρονται να μάθουν είναι πάντα διαθέσιμοι. Είναι σαφώς πολύ δύσκολο να διατηρηθεί, ωστόσο υπάρχουν ακτίνες φωτός που δίνουν ελπίδες, καθώς πολλοί καλλιεργημένοι άνθρωποι μελετούν τη γλώσσα και προσπαθούν με κάθε τρόπο να διασώσουν όσα περισσότερα πολιτιστικά στοιχεία μπορούν.
—Πώς πιστεύεις ότι τα ντοκιμαντέρ και η ενασχόληση μέσων μαζικής ενημέρωσης μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση των απειλούμενων γλωσσών και διαλέκτων όπως τα Αρβανίτικα;
Πιστεύω ακράδαντα πως τα ντοκιμαντέρ, δημοσιεύσεις μελετών στα ΜΜΕ και η διάδοση με κάθε τρόπο συμβάλλουν στην διατήρηση των απειλούμενων διαλέκτων. Τα ντοκιμαντέρ είναι «ζωντανά» και τραβούν το ενδιαφέρον, αλλά τα ΜΜΕ είναι αυτά που μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στο να ανακαλύψει τα ντοκιμαντέρ ή άλλες παρόμοιες δράσεις.
—Ποιο αντίκτυπο ελπίζεις να έχει το ντοκιμαντέρ σου στη νεότερη γενιά και στο μέλλον των Αρβανίτικων;
Θα ήμουν ευγνώμων αν έστω και ένας νέος άνθρωπος προβληματιστεί με το ντοκιμαντέρ και κατανοήσει τα οφέλη της διαφορετικότητας και της μοναδικότητας των Αρβανίτικων και των απειλούμενων γλωσσών γενικότερα.
Αρβανίτικα: Το Μέλλον
—Πώς βλέπεις το μέλλον των Αρβανίτικων; Υπάρχουν κάποιες εν εξελίξει προσπάθειες για την αναβίωση ή προστασία της διαλέκτου;
Προσπάθειες για την αναβίωση και την προστασία της διαλέκτου υπάρχουν κυρίως μέσα από την παράδοση, από τα έθιμα, τους χορούς και τα τραγούδια. Ο πολιτιστικός σύλλογος του χωριού, η τοπική κοινότητα, με μεγάλη επιτυχία διοργανώνει δράσεις για την ανάδειξη της γλώσσας και των Αρβανιτών. Επίσης δεν είναι λίγοι αυτοί που μαθαίνουν τη γλώσσα στα παιδιά τους μέσα από τα τραγούδια. Ως επόμενο βήμα θα βοηθούσε η έκδοση ενός Αρβανίτικου-ελληνικού λεξικού και η εγκατάσταση μαθήματος της γλώσσας. Αυτό θα έδινε την ελπίδα σε νέες οικογένειες αρβανιτών να μεγαλώσουν παιδιά ευφραδής στα αρβανίτικα.
—Πώς πιστεύεις ότι μπορούμε να ενθαρρύνουμε τις νεότερες γενιές να ασχοληθούν με τη γλώσσα των προγόνων τους και να τη μάθουν, ειδικά αυτές που κινδυνεύουν να εξαφανιστούν;
Μπορούμε να ενθαρρύνουμε τις νεότερες γενιές μέσα από τις πολιτιστικές δράσεις που ανέφερα. Η γλωσσική ποικιλομορφία πλουτίζει τις κοινότητες στις οποίες ζούμε. Δείχνοντας έναν δρόμο με κοινωνικότητα, διαφορετικότητα και σεβασμού στην ιδιαιτερότητα. Θα συνιστούσα επίσης να μελετήσουν τις προτεινόμενες λίστες που έχω στον οδηγό σπουδών στον ιστοσελίδα του ντοκιμαντέρ https://arvanitika.eu
Πολύγλωσσες Οικογένειες
—Με βάση την έρευνα που έκανες, ποια συμβουλή θα έδινες σε πολύγλωσσες οικογένειες που προσπαθούν να διατηρήσουν και να μεταδώσουν τη γλώσσα τους, ενώ ζουν στο εξωτερικό;
Να επιμένουνμε κάθε τρόπο να διατηρήσουν τη διαφορετικότητά τους, να είναι περήφανοι για τις ρίζες τους και να προσπαθούν να μεταδώσουν τη γλώσσα τους στις νεότερες γενιές παράλληλα με τη γλώσσα της χώρας που ζουν.Η γλώσσα της χώρας που τους φιλοξενεί σίγουρα θα μεταδοθεί ενώ η δική τους θα μεταφερθεί μόνο εάν την μιλούν. Είναι πολύ βοηθητικό να κρατήσουν επαφή με υλικό στη γλώσσα τους και να το μεταφέρουν στα παιδιά τους. Μεταγλωττισμένες ταινίες, βιβλία, επιτραπέζια και άλλα διευκολύνουν σε τεράστιο βαθμό την εκμάθηση μιας γλώσσας μειονότητας.
—Ποιο ρόλο πιστεύεις ότι παίζουν οι κοινότητες και οι τοπικές πρωτοβουλίες στη διατήρηση των γλωσσών;
Οι κοινότητες και οι τοπικές πρωτοβουλίες παίζουν πρωταρχικό ρόλο στη διατήρηση των γλωσσών καθώς από εκεί ξεκινά η γνώση και μεταδίδεται παραπέρα.
Επίλογος
Η Λαμπρινή λοιπόν. Μια τόσο λαμπερή Λαμπρινή, που ακόμα κι από μακριά -εγώ στη Δανία και αυτή στην Ελλάδα- με τύφλωσε το φως της. Ευχαριστώ Λαμπρινή. Ευχαριστώ που καταπιάστηκες με κάτι που σου φάνηκε ενδιαφέρον και που μοιράστηκες την εμπειρία σου και τις σκέψεις σου μαζί μας.
Η γλώσσα που μιλάμε στο σπίτι μας είναι ο θησαυρός μας. Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να ντρέπεται για αυτόν το θησαυρό.
Δείτε το ντοκιμαντέρ εδώ:
Περισσότερες πληροφορίες για τη Λαμπρινή, το ντοκιμαντέρ της και τις Λίμνες Αργολίδας εδώ:
Είμαι η Χρύσα Οικονομίδου, ιδρύτρια και υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων του
Παιδοκήπου στην Κοπεγχάγη — ένα Παιδικό Κέντρο Γλώσσας και Πολιτισμού για Παιδιά Ελληνικής Καταγωγής στη Δανία.
Σε μια άλλη ζωή, ήμουν στέλεχος σε πολυεθνικές και startups. Σήμερα “παίζω και μαθαίνω” στα παιδιά ελληνικά, εντός και εκτός τάξης, και προσπαθώ να βοηθώ πολύγλωσσες οικογένειες που ζουν μακριά από τη χώρα καταγωγής τους μέσα από το
Multilingual Families.
Η διγλωσσία μπορεί να διαχωριστεί σε δύο είδη με βάση την ηλικία έκθεσης του ομιλητή στη δεύτερη γλώσσα: την ταυτόχρονη και την διαδοχική διγλωσσία.
Τι είναι η ταυτόχρονη διγλωσσία;
Ποια παιδιά είναι simultaneous bilinguals;
1. Ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilingual acquisition): Simultaneous bilinguals γίνονται τα παιδιά που έχουν ταυτόχρονη έκθεση σε δύο γλώσσες από τη γέννησή τους. Σύμφωνα με την Annick De Houwer, ταυτόχρονη δίγλωσσία βλέπουμε σε παιδιά που δέχονται συστηματική έκθεση σε δύο γλώσσες πριν από την ηλικία των δύο ετών και συνεχίζουν να δέχονται συστηματική έκθεση σε αυτές τις γλώσσες μέχρι τα τελικά στάδια της γλωσσικής τους ανάπτυξης (Annick De Houwer, 2009). Άλλοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι μπορούμε να μιλήσουμε για ταυτόχρονη διγλωσσία και για τα παιδιά που δέχονται συστηματική έκθεση σε δύο γλώσσες πριν από την ηλικία των τριών ετών.
Τι είναι η διαδοχική διγλωσσία;
Ποια παιδιά είναι sequential bilinguals;
2. Αλληλοδιαδοχική ή διαδοχική διγλωσσία (sequential bilingual acquisition): Sequential bilinguals είναι άτομα που μαθαίνουν μια δεύτερη γλώσσα αφού έχουν ήδη αποκτήσει επάρκεια στην πρώτη τους γλώσσα. Συνεπώς μιλάμε για διαδοχική διγλωσσία όταν ο ομιλητής εκτίθεται στη δεύτερη γλώσσα μετά την ηλικία των τριών ετών, ή ακόμα και στην ενηλικίωση.
Διαφορές ανάμεσα σε διαδοχική και ταυτόχρονη διγλωσσία
Ο François Grosjean, στο βιβλίο του Bilingual: Life and Reality (2010), αναφέρεται στις διαφορές μεταξύ διαδοχικής και ταυτόχρονης διγλωσσίας.
Γλωσσική Κυριαρχία
Στην ταυτόχρονη διγλωσσία, τα παιδιά κατακτούν τις γλώσσες τους από πολύ μικρή ηλικία, συνεπώς οι γλώσσες αναπτύσσονται παράλληλα και δεν επικρατεί μία γλώσσα ως κυρίαρχη. Αντίθετα στη διαδοχική διγλωσσία οι ομιλητές τείνουν να αναπτύσσουν μεγαλύτερη επάρκεια στη γλώσσα που έμαθαν πρώτα. Η πρώτη γλώσσαπαραμένει συνήθως ως κυρίαρχη, εκτός αν υπάρξει έντονη έκθεση και χρήση της δεύτερης γλώσσας σε κάποιο στάδιο της ζωής του ομιλητή.
Γνωστική Διαχείριση καιΕναλλαγή Γλωσσών
Στη διαδοχική διγλωσσία οι ομιλητές ενδέχεται να χρησιμοποιούν πιο σύνθετες νοητικές στρατηγικές για την εναλλαγή γλωσσών, γεγονός το οποίο πιθανώς να τους δυσκολεύει περισσότερο, καθώς ανακαλούν και ενεργοποιούν διαφορετικές νοητικές δομές από ότι οι ομιλητές με ταυτόχρονη διγλωσσια. Στην ταυτόχρονη διγλωσσια οι ομιλητές έχουν και τις δύο γλώσσες πιο ενσωματωμένες στο γνωστικό τους σύστημα από την αρχή της γλωσσικής τους ανάπτυξης και συνεπώς είναι πιο ικανοί στην εναλλαγή γλωσσών. Όλα βέβαια εξαρτώνται από το επίπεδο επάρκειας και χρήσης της κάθε γλώσσας του κάθε ομιλητή, είτε αυτός είναι διαδοχικός είτε είναι ταυτόχρονος δίγλωσσος.
Γλωσσική Επάρκεια
Στη διαδοχική διγλωσσία μπορεί να υπάρχουν διαφοροποιημένα επίπεδα επάρκειας και εξοικείωσης στις γλώσσες των ομιλητών, με την κυριαρχία της πρώτης γλώσσας να παραμένει ισχυρότερη, εκτός και αν η δεύτερη γλώσσα χρησιμοποιείται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. Αντίθετα στην ταυτόχρονη διγλωσσία συνήθως αναπτύσσονται πιο ισχυρές και ισότιμες δεξιότητες και στις δύο γλώσσες, καθώς οι ομιλητές εκτίθενται και στις δύο γλώσσες από νωρίς.
Γλωσσική Δομή και Χρήση
Στη διαδοχική διγλωσσία ενδέχεται να χρειαστεί περισσότερος χρόνος για να αποκτηθεί πλήρης επάρκεια στη δεύτερη γλώσσα, καθώς είναι πιο πιθανό να αναπτυχθεί και να εξασκείται σε περιβάλλον όπου δεν είναι η κύρια γλώσσα επικοινωνίας (π.χ. σε περιβάλλον με έλλειψη αυθεντικών συνθηκών επικοινωνίας, με φτωχή χρήση της γλώσσας, χωρίς πλούσια ερεθίσματα).
Σχόλια και προβληματισμοί μιας δασκάλας δίγλωσσων παιδιών
Η έρευνα λοιπόν δείχνει ότι τα παιδιά που εκτίθενται συστηματικά σε δύο γλώσσες ταυτόχρονα από τη γέννηση ή την πρώιμη παιδική ηλικία (μέχρι και τα τρία έτη), μπορούν να αναπτύξουν επάρκεια και στις δύο γλώσσες παράλληλα, κάτι που διαφοροποιείται από τη διαδοχική διγλωσσία, όπου η μία γλώσσα μαθαίνεται αφού έχει ήδη κατακτηθεί η άλλη.
Γενικά υπάρχουν πολλές έρευνες για τη διαδοχική διγλωσσία (sequential/successive bilinguals), αλλά πιο λίγες για την ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilinguals).
Στις αρχές του 20ού αιώνα μιλούσαν όλοι για προβλήματα και ελλείμματα στη γλωσσική ανάπτυξη των δίγλωσσων, μέχρι που ήρθαν ερευνητές και επιστήμονες όπως η Dr. Annick de Houwer, οι οποίοι μελέτησαν την ταυτόχρονη διγλωσσία και τα αποτελέσματα των επιστημονικών δημοσιευμένων ερευνών τα διέψευσαν όλα αυτά. Tότε αναγκαστικά άλλαξε και το αφήγημα και δεν επιτρέπονται πλέον τέτοιες παρανοήσεις, καθώς πια είναι αποδεδειγμένα τα οφέλη της διγλωσσίας. Η διγλωσσία συνδέεται στην πραγματικότητα με την ενίσχυση της μνήμης, της δημιουργικότητας καθώς και την ανάπτυξη multitasking δεξιοτήτων, οι οποίες μπορούν να οφελήσουν τις σχολικές επιδόσεις.
Παραθέτω εδώ εγκεφαλική απεικόνιση ομιλητών με διαδοχική αι ταυτόχρονη διγλωσσία.
Εγκεφαλική απεικόνιση διαδοχικού δίγλωσσου
Εγκεφαλική απεικόνιση ταυτόχρονου δίγλωσσου
Ο προβληματισμός μου είναι:
Γιατί συχνά επιμένουμε να αντιμετωπίζουμε την ταυτόχρονη διγλωσσία ως διαδοχική στην Ελλάδα;
Συχνά παρατηρώ να μπαίνει δίπλα από τα ελληνικά η ταμπέλα της “δεύτερης γλώσσας” σε περιπτώσεις παιδιών με ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilinguals). Ακούω γύρω μου ανθρώπους να λένε “τα ελληνικά είναι η δεύτερή γλώσσα του παιδιού”, κι στην ερώτηση: “και τι γλώσσα μιλάει ο μαθητής σπίτι;”, η απάντηση είναι “ελληνικά”.
Γιατί είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις διαφορετικές ανάγκες της ταυτόχρονης διγλωσσίας; Τι διακυβεύεται;
Έχει παρατηρηθεί σε αρκετές περιπτώσεις μεταναστών, η “γλώσσα του σπιτιού”, το home language (ελληνικά), να μένει πίσω και να “κερδίζει” η γλώσσα της κοινότητας (community/school language) ως κυρίαρχη γλώσσα. Αυτό συμβαίνει συχνά γιατί τα γλωσσικά ερεθίσματα που παίρνουν τα παιδιά στο σχολείο (λεξιλόγιο) είναι πιο πλούσια και παράλληλα, απαιτείται από αυτά να λειτουργούν σε όλους τους τομείς (να καταλαβαίνουν, να μιλούν, να διαβάζουν, να γράφουν) σε υψηλό επίπεδο επάρκειας. Εάν η μητρική/πατρική τους γλώσσα, η “γλώσσα του σπιτιού”, χρησιμοποιείται μόνο στο σπίτι και για τυπικά οικιακά θέματα, και ταυτόχρονα στο ελληνικό σχολείο που πηγαίνουν τα παιδιά κάθε Σάββατο ή στα ιδιαίτερα που κάνουν, δε γίνεται συστηματική προσπάθεια να εκτεθούν τα παιδιά στη γλώσσα σε διαφόρων ειδών κείμενα και συνθήκες, τότε μπορεί όντως η ανάπτυξή τους στα ελληνικά να μείνει στάσιμη.
Σε πολλά παιδιά μεταναστών συμβαίνει όντως αυτό, και παρατηρείται μέχρι και απώλεια γλώσσας, καθώς με την πάροδο του χρόνου κυριαρχεί η γλώσσα της κοινότητας, μειώνεται το λεξιλόγιο των παιδιών στα ελληνικά, αποθαρρύνονται οι γονείς και τελικά σταματούν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους.
Αναρωτιέμαι λοιπόν: δεν αντιμετωπίζουμε το παιχνίδι ως χαμένο, όταν βαζόμαστε να βάλουμε την ετικέτα της “δεύτερης” ή “ξένης” στην ελληνική γλώσσα στα παιδιά με ταυτόχρονη διγλωσσία;
Η έρευνα υποδεικνύει ότι ταυτόχρονη και διαδοχική διγλωσσία χρειάζονται διαφορετικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, λόγω των διαφορών στην έκθεση και την ανάπτυξη των γλωσσών των ομιλητών. Στην ταυτόχρονη διγλωσσία χρειάζονται στρατηγικές που να ενισχύουν και τις δύο γλώσσες ταυτόχρονα, ενώ στην διαδοχική συχνά χρειάζεται επιπλέον υποστήριξη για την κατάκτηση της δεύτερης γλώσσας. Συνεπώς χρειάζονται διαφορετικοί εκπαιδευτικοί στόχοι, διαφορετικά σχέδια μαθήματος και διαφορετικό εκπαιδευτικό υλικό ανά περίπτωση.
Δάσκαλοι Ελληνικών στο Εξωτερικό
Ελπίζω ότι η μικρή αυτή φωνή μιας δασκάλας στη Δανία, θα ενωθεί με άλλες φωνές γονέων, εκπαιδευτικών και ερευνητών σε όλο τον κόσμο, θα φτάσει στα σωστά αυτιά και μία μέρα, θα υποστηριχθούν τα παιδιά με ταυτόχρονη διγλωσσία, οι οικογένειές τους και οι δάσκαλοι/ες τους όπως μας αξίζει 🙂
Με κατάλληλο εκπαιδευτικό υλικό που ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους
Με δασκάλους/ες που είναι επιμορφωμένοι τόσο στη διγλωσσία, όσο και στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας στην οποία καλούνται να διδάξουν
Μέχρι να γίνουν όλα τα παραπάνω, δημιουργήθηκε το γκρουπ Δάσκαλοι Ελληνικών στο εξωτερικό στο facebook με σκοπό την αλληλοϋποστήριξη, την ανταλλαγή ιδεών και δραστηριοτήτων (πετυχημένων και αποτυχημένων) καθώς και τον σχεδιασμός κοινών δράσεων. Αν είσαι δάσκαλος Ελληνικών στο εξωτερικό και δουλεύεις με παιδάκια Ελληνικής καταγωγής στη διασπορά, έλα να ανταλλάξουμε ιδέες και προβληματισμούς!
Αγάπη και χρυσόσκονη,
Χρύσα Οικονομίδου
Βιβλιογραφία – Πηγές
Grosjean, F. (2010).Bilingual: Life and reality. Harvard University Press.
De Houwer, A. (2009).Bilingual first language acquisition. Multilingual Matters.
Παιδόκηπος 