Η διγλωσσία μπορεί να διαχωριστεί σε δύο είδη με βάση την ηλικία έκθεσης του ομιλητή στη δεύτερη γλώσσα: την ταυτόχρονη και την διαδοχική διγλωσσία.
Τι είναι η ταυτόχρονη διγλωσσία;
Ποια παιδιά είναι simultaneous bilinguals;
1. Ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilingual acquisition): Simultaneous bilinguals γίνονται τα παιδιά που έχουν ταυτόχρονη έκθεση σε δύο γλώσσες από τη γέννησή τους. Σύμφωνα με την Annick De Houwer, ταυτόχρονη δίγλωσσία βλέπουμε σε παιδιά που δέχονται συστηματική έκθεση σε δύο γλώσσες πριν από την ηλικία των δύο ετών και συνεχίζουν να δέχονται συστηματική έκθεση σε αυτές τις γλώσσες μέχρι τα τελικά στάδια της γλωσσικής τους ανάπτυξης (Annick De Houwer, 2009). Άλλοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι μπορούμε να μιλήσουμε για ταυτόχρονη διγλωσσία και για τα παιδιά που δέχονται συστηματική έκθεση σε δύο γλώσσες πριν από την ηλικία των τριών ετών.
Τι είναι η διαδοχική διγλωσσία;
Ποια παιδιά είναι sequential bilinguals;
2. Αλληλοδιαδοχική ή διαδοχική διγλωσσία (sequential bilingual acquisition): Sequential bilinguals είναι άτομα που μαθαίνουν μια δεύτερη γλώσσα αφού έχουν ήδη αποκτήσει επάρκεια στην πρώτη τους γλώσσα. Συνεπώς μιλάμε για διαδοχική διγλωσσία όταν ο ομιλητής εκτίθεται στη δεύτερη γλώσσα μετά την ηλικία των τριών ετών, ή ακόμα και στην ενηλικίωση.
Διαφορές ανάμεσα σε διαδοχική και ταυτόχρονη διγλωσσία
Ο François Grosjean, στο βιβλίο του Bilingual: Life and Reality (2010), αναφέρεται στις διαφορές μεταξύ διαδοχικής και ταυτόχρονης διγλωσσίας.
Γλωσσική Κυριαρχία
Στην ταυτόχρονη διγλωσσία, τα παιδιά κατακτούν τις γλώσσες τους από πολύ μικρή ηλικία, συνεπώς οι γλώσσες αναπτύσσονται παράλληλα και δεν επικρατεί μία γλώσσα ως κυρίαρχη. Αντίθετα στη διαδοχική διγλωσσία οι ομιλητές τείνουν να αναπτύσσουν μεγαλύτερη επάρκεια στη γλώσσα που έμαθαν πρώτα. Η πρώτη γλώσσα παραμένει συνήθως ως κυρίαρχη, εκτός αν υπάρξει έντονη έκθεση και χρήση της δεύτερης γλώσσας σε κάποιο στάδιο της ζωής του ομιλητή.
Γνωστική Διαχείριση και Εναλλαγή Γλωσσών
Στη διαδοχική διγλωσσία οι ομιλητές ενδέχεται να χρησιμοποιούν πιο σύνθετες νοητικές στρατηγικές για την εναλλαγή γλωσσών, γεγονός το οποίο πιθανώς να τους δυσκολεύει περισσότερο, καθώς ανακαλούν και ενεργοποιούν διαφορετικές νοητικές δομές από ότι οι ομιλητές με ταυτόχρονη διγλωσσια. Στην ταυτόχρονη διγλωσσια οι ομιλητές έχουν και τις δύο γλώσσες πιο ενσωματωμένες στο γνωστικό τους σύστημα από την αρχή της γλωσσικής τους ανάπτυξης και συνεπώς είναι πιο ικανοί στην εναλλαγή γλωσσών. Όλα βέβαια εξαρτώνται από το επίπεδο επάρκειας και χρήσης της κάθε γλώσσας του κάθε ομιλητή, είτε αυτός είναι διαδοχικός είτε είναι ταυτόχρονος δίγλωσσος.
Γλωσσική Επάρκεια
Στη διαδοχική διγλωσσία μπορεί να υπάρχουν διαφοροποιημένα επίπεδα επάρκειας και εξοικείωσης στις γλώσσες των ομιλητών, με την κυριαρχία της πρώτης γλώσσας να παραμένει ισχυρότερη, εκτός και αν η δεύτερη γλώσσα χρησιμοποιείται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. Αντίθετα στην ταυτόχρονη διγλωσσία συνήθως αναπτύσσονται πιο ισχυρές και ισότιμες δεξιότητες και στις δύο γλώσσες, καθώς οι ομιλητές εκτίθενται και στις δύο γλώσσες από νωρίς.
Γλωσσική Δομή και Χρήση
Στη διαδοχική διγλωσσία ενδέχεται να χρειαστεί περισσότερος χρόνος για να αποκτηθεί πλήρης επάρκεια στη δεύτερη γλώσσα, καθώς είναι πιο πιθανό να αναπτυχθεί και να εξασκείται σε περιβάλλον όπου δεν είναι η κύρια γλώσσα επικοινωνίας (π.χ. σε περιβάλλον με έλλειψη αυθεντικών συνθηκών επικοινωνίας, με φτωχή χρήση της γλώσσας, χωρίς πλούσια ερεθίσματα).
Σχόλια και προβληματισμοί μιας δασκάλας δίγλωσσων παιδιών
Η έρευνα λοιπόν δείχνει ότι τα παιδιά που εκτίθενται συστηματικά σε δύο γλώσσες ταυτόχρονα από τη γέννηση ή την πρώιμη παιδική ηλικία (μέχρι και τα τρία έτη), μπορούν να αναπτύξουν επάρκεια και στις δύο γλώσσες παράλληλα, κάτι που διαφοροποιείται από τη διαδοχική διγλωσσία, όπου η μία γλώσσα μαθαίνεται αφού έχει ήδη κατακτηθεί η άλλη.
Γενικά υπάρχουν πολλές έρευνες για τη διαδοχική διγλωσσία (sequential/successive bilinguals), αλλά πιο λίγες για την ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilinguals).
Στις αρχές του 20ού αιώνα μιλούσαν όλοι για προβλήματα και ελλείμματα στη γλωσσική ανάπτυξη των δίγλωσσων, μέχρι που ήρθαν ερευνητές και επιστήμονες όπως η Dr. Annick de Houwer, οι οποίοι μελέτησαν την ταυτόχρονη διγλωσσία και τα αποτελέσματα των επιστημονικών δημοσιευμένων ερευνών τα διέψευσαν όλα αυτά. Tότε αναγκαστικά άλλαξε και το αφήγημα και δεν επιτρέπονται πλέον τέτοιες παρανοήσεις, καθώς πια είναι αποδεδειγμένα τα οφέλη της διγλωσσίας. Η διγλωσσία συνδέεται στην πραγματικότητα με την ενίσχυση της μνήμης, της δημιουργικότητας καθώς και την ανάπτυξη multitasking δεξιοτήτων, οι οποίες μπορούν να οφελήσουν τις σχολικές επιδόσεις.
Παραθέτω εδώ εγκεφαλική απεικόνιση ομιλητών με διαδοχική αι ταυτόχρονη διγλωσσία.
Εγκεφαλική απεικόνιση διαδοχικού δίγλωσσου
Εγκεφαλική απεικόνιση ταυτόχρονου δίγλωσσου
Ο προβληματισμός μου είναι:
Γιατί συχνά επιμένουμε να αντιμετωπίζουμε την ταυτόχρονη διγλωσσία ως διαδοχική στην Ελλάδα;
Συχνά παρατηρώ να μπαίνει δίπλα από τα ελληνικά η ταμπέλα της “δεύτερης γλώσσας” σε περιπτώσεις παιδιών με ταυτόχρονη διγλωσσία (simultaneous bilinguals). Ακούω γύρω μου ανθρώπους να λένε “τα ελληνικά είναι η δεύτερή γλώσσα του παιδιού”, κι στην ερώτηση: “και τι γλώσσα μιλάει ο μαθητής σπίτι;”, η απάντηση είναι “ελληνικά”.
Γιατί είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις διαφορετικές ανάγκες της ταυτόχρονης διγλωσσίας; Τι διακυβεύεται;
Έχει παρατηρηθεί σε αρκετές περιπτώσεις μεταναστών, η “γλώσσα του σπιτιού”, το home language (ελληνικά), να μένει πίσω και να “κερδίζει” η γλώσσα της κοινότητας (community/school language) ως κυρίαρχη γλώσσα. Αυτό συμβαίνει συχνά γιατί τα γλωσσικά ερεθίσματα που παίρνουν τα παιδιά στο σχολείο (λεξιλόγιο) είναι πιο πλούσια και παράλληλα, απαιτείται από αυτά να λειτουργούν σε όλους τους τομείς (να καταλαβαίνουν, να μιλούν, να διαβάζουν, να γράφουν) σε υψηλό επίπεδο επάρκειας. Εάν η μητρική/πατρική τους γλώσσα, η “γλώσσα του σπιτιού”, χρησιμοποιείται μόνο στο σπίτι και για τυπικά οικιακά θέματα, και ταυτόχρονα στο ελληνικό σχολείο που πηγαίνουν τα παιδιά κάθε Σάββατο ή στα ιδιαίτερα που κάνουν, δε γίνεται συστηματική προσπάθεια να εκτεθούν τα παιδιά στη γλώσσα σε διαφόρων ειδών κείμενα και συνθήκες, τότε μπορεί όντως η ανάπτυξή τους στα ελληνικά να μείνει στάσιμη.
Σε πολλά παιδιά μεταναστών συμβαίνει όντως αυτό, και παρατηρείται μέχρι και απώλεια γλώσσας, καθώς με την πάροδο του χρόνου κυριαρχεί η γλώσσα της κοινότητας, μειώνεται το λεξιλόγιο των παιδιών στα ελληνικά, αποθαρρύνονται οι γονείς και τελικά σταματούν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους.
Όλα αυτά τα συζητήσαμε και στην εκπομπή «Έλληνες του κόσμου – Η Ελλάδα στη Δανία» της ΕΡΤ με την Ελίνα Σταματάτου για όποιον ενδιαφέρεται να ακούσει.
Αναρωτιέμαι λοιπόν: δεν αντιμετωπίζουμε το παιχνίδι ως χαμένο, όταν βαζόμαστε να βάλουμε την ετικέτα της “δεύτερης” ή “ξένης” στην ελληνική γλώσσα στα παιδιά με ταυτόχρονη διγλωσσία;
Η έρευνα υποδεικνύει ότι ταυτόχρονη και διαδοχική διγλωσσία χρειάζονται διαφορετικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, λόγω των διαφορών στην έκθεση και την ανάπτυξη των γλωσσών των ομιλητών. Στην ταυτόχρονη διγλωσσία χρειάζονται στρατηγικές που να ενισχύουν και τις δύο γλώσσες ταυτόχρονα, ενώ στην διαδοχική συχνά χρειάζεται επιπλέον υποστήριξη για την κατάκτηση της δεύτερης γλώσσας. Συνεπώς χρειάζονται διαφορετικοί εκπαιδευτικοί στόχοι, διαφορετικά σχέδια μαθήματος και διαφορετικό εκπαιδευτικό υλικό ανά περίπτωση.
Δάσκαλοι Ελληνικών στο Εξωτερικό
Ελπίζω ότι η μικρή αυτή φωνή μιας δασκάλας στη Δανία, θα ενωθεί με άλλες φωνές γονέων, εκπαιδευτικών και ερευνητών σε όλο τον κόσμο, θα φτάσει στα σωστά αυτιά και μία μέρα, θα υποστηριχθούν τα παιδιά με ταυτόχρονη διγλωσσία, οι οικογένειές τους και οι δάσκαλοι/ες τους όπως μας αξίζει 🙂
- Με κατάλληλο εκπαιδευτικό υλικό που ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους
- Με δασκάλους/ες που είναι επιμορφωμένοι τόσο στη διγλωσσία, όσο και στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας στην οποία καλούνται να διδάξουν
Μέχρι να γίνουν όλα τα παραπάνω, δημιουργήθηκε το γκρουπ Δάσκαλοι Ελληνικών στο εξωτερικό στο facebook με σκοπό την αλληλοϋποστήριξη, την ανταλλαγή ιδεών και δραστηριοτήτων (πετυχημένων και αποτυχημένων) καθώς και τον σχεδιασμός κοινών δράσεων. Αν είσαι δάσκαλος Ελληνικών στο εξωτερικό και δουλεύεις με παιδάκια Ελληνικής καταγωγής στη διασπορά, έλα να ανταλλάξουμε ιδέες και προβληματισμούς!
Αγάπη και χρυσόσκονη,
Χρύσα Οικονομίδου
Βιβλιογραφία – Πηγές
Grosjean, F. (2010). Bilingual: Life and reality. Harvard University Press.
De Houwer, A. (2009). Bilingual first language acquisition. Multilingual Matters.
Καμπανάρου, Μ. (2014). Διγλωσσία Πολυγλωσσία. Η πολυδιάστατη πρόκληση της εποχής.
Παιδόκηπος 